ЗАБОН–САДОИ ХОТИРАИ МИЛЛАТ. Мулоҳизаҳои академик Фарҳод Раҳимӣ ба ифтихори Рӯзи забони давлатӣ
АМИТ "Ховар" ·
ДУШАНБЕ, 05.10. 2026 /АМИТ «Ховар»/. Ҳар миллат дар паҳнои таърих бо нишонаҳое шинохта мешавад, ки ҳастии маънавӣ, хотираи ҷамъ ва симои вижаи ӯро аз насл ба насл интиқол медиҳанд. Яке
ДУШАНБЕ, 05.10. 2026 /АМИТ «Ховар»/. Ҳар миллат дар паҳнои таърих бо нишонаҳое шинохта мешавад, ки ҳастии маънавӣ, хотираи ҷамъ ва симои вижаи ӯро аз насл ба насл интиқол медиҳанд. Яке аз чунин нишонаҳои бунёдӣ забон аст. Забон танҳо воситаи гуфтугӯ нест; он садои хотираи миллат, дидани ҷаҳон, тарзи эҳсос кардани зиндагонӣ ва тарзи баён намудани орзуву ормонҳои ҷомеа мебошад. Дар ҳар вожаи забон таҷрибаи садсолаҳо, дар ҳар мақолу зарбулмасал хиради мардум, дар ҳар байти шеър завқи зебоипарастӣ ва дар ҳар истилоҳи илмӣ сатҳи тафаккури ҷомеа нуҳуфтааст.
–Миллате, ки забонашро пос медорад, дар асл хотираи худро пос медорад; миллате, ки забонашро рушд медиҳад, қобилияти андешидан, офаридан ва ба ҷаҳониён муаррифӣ намудани худро тақвият мебахшад. Аз ҳамин ҷост, ки Рӯзи забони давлатӣ барои мо танҳо як санаи тақвимӣ нест. Ин рӯз фурсати андеша кардан дар бораи ҳастии миллӣ, масъулияти соҳибзабонӣ ва нақши забони тоҷикӣ дар таҳкими давлатдории соҳибистиқлол мебошад.
Забон бо сарнавишти миллат чунон пайванди амиқ дорад, ки ҷудо тасаввур кардани яке аз дигаре имконнопазир аст. Агар таърих рӯйдодҳоро сабт кунад, забон руҳи он рӯйдодҳоро нигоҳ медорад. Агар осори меъморӣ симои зоҳирии тамаддунро ба мо расонад, пас забон низ дунёи ботинии он тамаддунро зинда нигоҳ медорад. Маҳз тавассути забон мо ба тафаккури устодон Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Носири Хусрав, Саъдии Шерозӣ, Ҳофизи Шерозӣ, Абдураҳмони Ҷомӣ, Аҳмади Дониш, Садриддин Айнӣ ва садҳо суханвару донишманди дигар роҳ меёбем. Забон ба мо имкон медиҳад, ки бо гузашта на ҳамчун бо хотираи хомӯш, балки ҳамчун бо неруи зиндаи фарҳангӣ робита дошта бошем. Аз ин рӯ, ҳифзи забон маънои нигоҳ доштани як воситаи муоширатро надорад; ҳифзи забон маънои ҳифзи тарзи тафаккур, фарҳанги муошират, меъёрҳои ахлоқӣ, назокати сухан ва пайванди наслҳоро дорад. Ин нукта дар мақолаи қаблии мо низ меҳвар буд: иқтидори забон ва иқтидори андеша дар якҷоягӣ иқтидори миллат ва давлатро муайян мекунанд.
Таърихи тоҷикон борҳо собит кардааст, ки забон дар лаҳзаҳои душвор нақши паноҳгоҳи маънавиро иҷро намудааст. Давлатҳо иваз шудаанд, марзҳо дигар шудаанд, низомҳои сиёсӣ омаданду рафтанд, аммо забон риштаи пайванди наслҳоро нагусаст. Дар давраҳое, ки имконияти давлатдории мустақил маҳдуд буд, адабиёт, фарҳанг, мактаб, китоб ва гуфтори мардум вазифаи ҳифзи ҳувиятро ба дӯш доштанд. Шеър ва наср танҳо ҳунар набуданд; онҳо фазое буданд, ки дар он ҷаҳонбинии миллӣ, ахлоқ, таърих, ормон ва номи мардум ҳифз мешуд. Ба ҳамин маъно, забони тоҷикӣ яке аз сутунҳои пойдории таърихии миллати тоҷик ба шумор меравад. Он тавонист мероси давраҳои мухталифро дар худ ҷой диҳад, аз таъсири забонҳои дигар баҳра бардорад ва ҳамзамон асолати сохторӣ, зебоӣ ва қобилияти офарандагии худро нигоҳ дорад. Забони зинда ҳамеша тағйир меёбад, вале тағйир бояд аз даруни имкониятҳои худи забон ва бо риояи меъёру мантиқи он амалӣ гардад.
Истиқлоли давлатӣ барои забони тоҷикӣ марҳалаи сифатан нав фароҳам овард. Агар дар гузашта забон пеш аз ҳама нигаҳбони ҳувияти фарҳангӣ буд, пас дар давлати соҳибистиқлол ба зиммаи он вазифаҳои густурдаи давлатдорӣ, қонунгузорӣ, идоракунӣ, маориф, илм, дипломатия ва муоширати расмӣ гузошта шуданд. Ин дигар танҳо забони хона ва адабиёт набуд; он бояд забони қонун, санади меъёрӣ, барномаи давлатӣ, таҳқиқоти илмӣ, технология, иқтисод, равобити байналмилалӣ ва идораи муосир мешуд. Ин гузариш худ ба худ амалӣ намегардад. Барои он низоми истилоҳсозӣ, фарҳангнигорӣ, тарҷума, таҳияи санадҳо, омода кардани кадрҳо, таҳкими меъёрҳои имло ва густариши муҳити истифода зарур аст. Аз ҳамин сабаб, сиёсати забонӣ дар давлати миллӣ на танҳо масъалаи зебоишиносӣ, балки бахши муҳими сиёсати фарҳангӣ, маорифӣ ва ҳуқуқии давлат мебошад.
Заминаи олии ҳуқуқии мақоми забони тоҷикӣ дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар шудааст. Дар моддаи 2-и Конститутсия омадааст, ки забони давлатии Тоҷикистон забони тоҷикӣ мебошад; ҳамзамон забони русӣ ҳамчун забони муоширати байни миллатҳо амал мекунад. Ин меъёр, аз як тараф, мақоми давлативу ҳуқуқии забони тоҷикӣ ва масъулияти сохторҳои давлатиро барои истифода ва рушди он муайян мекунад ва, аз ҷониби дигар, воқеияти бисёрзабонаи ҷомеаро ба инобат мегирад. Қонунгузории амалкунанда ҳуқуқи намояндагони миллату халқиятҳои дигарро ба истифодаи озоди забони модарии худ эътироф мекунад ва барои ҳимояву инкишофи забонҳои бадахшонӣ ва яғнобӣ низ шароит пешбинӣ менамояд. Аз ин нигоҳ, таҳкими забони давлатӣ бояд ҳамеша бо фарҳанги эҳтиром ба гуногунзабонӣ ва муносибати созанда бо забонҳои дигар ҳамоҳанг бошад. Қудрати забони давлатӣ аз маҳдуд кардани забонҳои дигар не, балки аз тавоноии худи он дар маориф, илм, идора, фарҳанг ва технология ба вуҷуд меояд.
5 октябри соли 2009 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» қабул гардид. Маҳз ҳамин сана ҳамчун Рӯзи забони давлатӣ ҷойгоҳи рамзӣ ва ҳуқуқии махсус пайдо кард. Қонун вазъи ҳуқуқии забони давлатиро муайян намуда, ҳамзамон истифодаи онро дар соҳаҳои мухталифи ҳаёти ҷамъиятӣ танзим мекунад. Муҳим он аст, ки қонун як санади якдафъаина набуда, мутобиқи талаботи замон такмил меёбад: ба он солҳои 2023 ва 2025 тағйиру иловаҳо ворид шудаанд. Аз ҷумла, дар таҳрири нав масъалаи забони имову ишора барои шахсони имконияташон маҳдуд низ мавриди танзим қарор гирифтааст. Ин тағйирот нишон медиҳад, ки сиёсати забонӣ бояд ҳам ҳифзи асолатро таъмин кунад ва ҳам ба ниёзҳои ҷомеаи муосир, фарогирӣ, дастрасӣ ва технологияҳои нави иртиботӣ ҷавоб диҳад. Забоне, ки мехоҳад дар асри XXI неруманд бошад, бояд ҳам дар китоб, ҳам дар идора, ҳам дар муҳити рақамӣ ва ҳам дар шаклҳои мухталифи дастрасии иҷтимоӣ ҳузури пурра дошта бошад.
Таваҷҷуҳи давлат ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба масъалаи забони давлатӣ дар солҳои соҳибистиқлолӣ тавассути қабули санадҳои барномавӣ низ ифода ёфт. Пас аз «Барномаи рушди забони давлатӣ барои солҳои 2012–2016» бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 ноябри соли 2020 «Барномаи рушди забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2020–2030» қабул гардид. Ин барнома барои як даҳсола самтҳои асосии рушди забон, такмили меъёрҳо, истилоҳсозӣ, фарҳангнигорӣ, истифодаи забон дар соҳаҳои илм, маориф, фарҳанг ва коргузорӣ, инчунин густариши имкониятҳои рақамиро пешбинӣ мекунад. Моҳияти чунин барномаҳо дар он аст, ки масъалаи забон аз доираи шиор берун оварда шуда, ба вазифаҳои мушаххаси муассисаҳо ва сохторҳои масъул табдил меёбад. Забон танҳо бо муҳаббат зинда намемонад; он ба мактаб, китоб, луғат, пажуҳишгоҳ, барномаи компютерӣ, истилоҳи саҳеҳ, муҳаррири соҳибкасб ва муҳити фаъоли истифода ниёз дорад.
Дар ин раванд таваҷҷуҳи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба масъалаи забони давлатӣ яке аз самтҳои доимии суханрониҳо ва фаъолияти фарҳангиву маърифатиашон мебошад. Дар суханронии 27 сентябри соли 2022 дар Донишкадаи давлатии забонҳои Тоҷикистон ба номи Сотим Улуғзода масъалаи мақому манзалати забони давлатӣ, иҷрои қонуни забон, покизагии забон, омӯзиши забонҳои хориҷӣ дар заминаи забони адабии тоҷикӣ, таҳияи луғатҳои мукаммал ва таъсиси захираи рақамии забони тоҷикӣ ба таври мушаххас матраҳ гардид. Дар ҳамон суханронӣ таъкид шуд, ки қудрати ҳар забон дар замони муосир аз қобилияти он барои баёни мафҳумҳои илмӣ ва технологӣ низ вобаста аст. Ин нукта бисёр муҳим аст: забон вақте воқеан забони давлатӣ ва миллӣ мемонад, ки танҳо мероси гузаштаро ҳифз накунад, балки барои шарҳу таҳлили масъалаҳои нави физика, математика, тиб, муҳандисӣ, иқтисод, ҳуқуқ, технологияҳои иттилоотӣ ва зеҳни сунъӣ низ воситаи тавоно бошад.
Таваҷҷуҳи Пешвои миллат ба забон танҳо дар доираи суханронӣ маҳдуд намондааст. Асари «Забони миллат — ҳастии миллат» ва бахусус китоби дуюми он бо унвони «Забон ва замон», ки соли 2020 нашр гардидааст, ба таърихи густариши забони тоҷикӣ дар марҳалаҳои гуногун бахшида шудааст. Новобаста аз он ки пажуҳишгари забон ба ҳар як хулосаи таърихӣ чӣ гуна муносибат мекунад, худи ворид шудани масъалаи забон ба сатҳи китобу пажуҳиши густурда аз ҷониби Роҳбари давлат як паёми муҳим дорад: масъалаи забон бояд мавзуи мутолиа, таҳқиқ, баҳс ва худшиносии доимӣ бошад. Забонро танҳо бо эҳсос дӯст доштан кофӣ нест; онро бояд донист, таърихашро омӯхт, қоидаҳояшро риоя кард, захираи луғавиашро ғанӣ сохт ва барои насли оянда муҳити истифодаашро васеъ намуд.
Яке аз дастовардҳои муҳими даврони истиқлол васеъ гардидани доираи истифодаи забони тоҷикӣ дар коргузории давлатӣ, маориф, воситаҳои ахбор, китобу матбуот ва робитаҳои байналмилалӣ мебошад. Имрӯз забони тоҷикӣ аз минбарҳои байналмилалӣ садо медиҳад ва бо он мавқеи Тоҷикистон оид ба масъалаҳои минтақавию ҷаҳонӣ баён мегардад. Аммо ҳузури расмӣ худ ба худ маънои камоли забони идорӣ ё илмиро надорад. Ҳар қадар мақоми забон баланд шавад, ҳамон қадар талабот ба сифати истифодаи он бештар мегардад. Санади давлатӣ бояд равон, дақиқ ва аз ҷиҳати ҳуқуқӣ якмаъно бошад; китоби дарсӣ бояд ҳам дуруст ва ҳам фаҳмо навишта шавад; матни илмӣ бояд истилоҳи устувор дошта бошад; расона бояд меъёри адабиро риоя кунад. Рушди забон аз ҳамин кори ҳаррӯза ва баъзан ноаён оғоз мешавад.
Махсусан, нақши низоми маориф дар ҳифзу рушди забони давлатӣ бениҳоят бузург аст. Мактаб ҷойест, ки кӯдак на танҳо хондану навиштан, балки тарзи дуруст фикр кардан ва баён кардани фикрро меомӯзад. Агар забони таълим заиф, пурғалат ва камвожа бошад, ҷаҳонбинии хонанда низ маҳдуд мешавад. Аз ин рӯ, баланд бардоштани сифати китобҳои дарсӣ, омода кардани омӯзгорони забондон, тақвияти фарҳанги мутолиа, баргузории озмунҳо ва маҳфилҳои суханварӣ, рушди китобхонаҳо ва истифодаи матнҳои босифати классикиву муосир аз вазифаҳои муҳиманд. Дар муассисаҳои таҳсилоти ибтидоӣ ва миёнаи касбӣ низ масъалаи забон аҳаммияти махсус дорад, зеро ин муассисаҳо мутахассисони амалиро барои соҳаҳои истеҳсолот ва хизматрасонӣ омода месозанд. Агар забони касбӣ рушд накунад, пас истилоҳоти техника, энергетика, сохтмон, нақлиёт, кишоварзӣ ва технологияҳои нав пароканда ва номуназзам мемонад.
Аз ин ҷиҳат, яке аз вазифаҳои ҷиддии солҳои наздик ба низом даровардани истилоҳоти касбӣ ва илмӣ мебошад. Мо бояд тавре амал намоем, ки донишҷӯйи тоҷик мафҳуми мураккаби илмиро на танҳо бо забони хориҷӣ, балки бо забони модарии худ низ дақиқ дарк ва баён карда тавонад. Ин маънои рад кардани забонҳои хориҷиро надорад. Баръакс, омӯхтани забонҳои русӣ, англисӣ ва дигар забонҳои ҷаҳон барои дастрасӣ ба илму технология зарур аст. Аммо дониш бояд ба муҳити миллӣ ворид шавад ва барои ин тарҷумаи босифат, истилоҳоти дақиқ ва мактаби касбии тарҷумонҳо лозиманд. Пешвои миллат низ борҳо таъкид кардаанд, ки омӯзиши забонҳои хориҷӣ бояд бар пояи хуб донистани забони адабии тоҷикӣ сурат гирад. Ин андеша мантиқӣ аст: касе, ки сохтори забони модарии худро хуб мефаҳмад, забони дигарро низ амиқтар аз худ мекунад ва ҳангоми тарҷума ба маъно, услуб ва нозукиҳои мафҳум бештар аҳаммият медиҳад.
Дар асри рақамӣ масъалаи забон маънои нав пайдо кардааст. Пештар барои зинда мондани забон китоб, мактаб ва муҳити гуфтугӯ кофӣ менамуд; имрӯз ба ин рӯйхат корпуси электронии забон, луғатҳои рақамӣ, низоми санҷиши имло, шинохти нутқ, табдили овоз ба матн, тарҷумаи мошинӣ, захираҳои истилоҳӣ ва модели забонии зеҳни сунъӣ низ илова шудаанд. Агар забон дар фазои рақамӣ маводи кофӣ надошта бошад, технологияҳо онро камтар «мебинанд» ва камтар «меомӯзанд». Аз ин рӯ, даъват ба таъсиси захираи рақамии забони тоҷикӣ аҳаммияти стратегӣ дорад. Барои ин бояд осори классикӣ ва муосир ба шакли босифати электронӣ баргардонда шавад, матнҳои илмӣ ва ҳуқуқӣ ба корпусҳои ҷустуҷӯшаванда ворид гарданд, луғатҳо стандартизатсия шаванд ва дастрасии муҳаққиқон ба маълумоти забонӣ таъмин гардад. Ин кор на танҳо кори забоншиносон, балки вазифаи муштараки барномасозон, математикон, муҳандисон, китобдорҳо ва муассисаҳои давлатӣ мебошад.
Зеҳни сунъӣ низ имрӯз масъалаи забонро ба яке аз масъалаҳои рушди миллӣ табдил додааст. Моделҳои зеҳни сунъӣ аз матн меомӯзанд; агар матни тоҷикӣ кам, пароканда ё пурғалат бошад, имкони коркарди босифати забони тоҷикӣ низ маҳдуд мегардад. Барои он ки технологияҳои оянда бо забони тоҷикӣ дуруст суҳбат кунанд, ҳуҷҷат нависанд, тарҷума намоянд, саволҳоро фаҳманд ва донишро дастрас созанд, мо имрӯз бояд пойгоҳи забонии онҳоро бисозем. Ин ҷо забон дигар танҳо масъалаи фарҳанг нест; он масъалаи инфрасохтори рақамӣ, иқтисоди дониш ва амнияти иттилоотӣ низ мешавад. Давлате, ки забони худро ба муҳити технологӣ ворид мекунад, имконияти бештар дорад, ки насли ҷавонаш донишҳои муосирро ба забони модарӣ низ дастрас намояд. Аз ин рӯ, сиёсати забонии муосир бояд бо сиёсати рақамикунонӣ ва рушди илм пайваст бошад.
Бо вуҷуди тадбирҳои андешида, масъалаҳои ҳалталаб кам нестанд. Дар гуфтори рӯзмарра ва ҳатто баъзан дар матбуоту шабакаҳои иҷтимоӣ истифодаи беандозаи калимаҳои бегона, ҷумлаҳои сохторӣ нодуруст, имлои ғалат ва камтаваҷҷуҳӣ ба услуб мушоҳида мешавад. Баъзан мо барои мафҳуме, ки вожаи хуби тоҷикӣ дорад, бе зарурат калимаи дигарро истифода мекунем; дар мавриди дигар, баръакс, кӯшиши сохтан ё маҷбуран ҷой додани истилоҳи номуносиб фаҳморо мушкил мекунад. Покизагии забон маънои баста кардани дарҳо ба рӯйи ҷаҳонро надорад. Забонҳои бузург ҳамеша аз ҳамдигар омӯхтаанд. Масъала дар он аст, ки ҳар вожаи воридшуда бо меъёру сохтори забон созгор шавад, зарурати воқеӣ дошта бошад ва фаҳморо осон кунад. Меъёри асосӣ бояд дақиқӣ, равонӣ, табиӣ будан ва қобилияти фаҳмондани маъно бошад.
Масъулияти асосӣ барои забон танҳо бар дӯши давлат ё Кумитаи забон ва истилоҳот нест. Давлат метавонад қонун қабул кунад, барнома таҳия намояд, муассиса таъсис диҳад ва меъёр муқаррар созад, аммо забон дар даҳони мардум зиндагӣ мекунад. Муаллим, рӯзноманигор, муҳаррир, шоир, олим, хизматчии давлатӣ, падару модар ва ҳар касе, ки сухан мегӯяд ё менависад, дар тақдири забон саҳм дорад. Агар мо дар хона бо фарзанд бо забони равону зебо суҳбат кунем, китоб хонем, иштибоҳро бо эҳтиром ислоҳ намоем ва завқи суханро парвариш диҳем, барои забон коре мекунем, ки на ҳама барномаҳои расмӣ метавонанд анҷом диҳанд. Забон аз муҳаббати зинда неру мегирад, аммо ин муҳаббат бояд бо дониш, интизом ва масъулият ҳамроҳ бошад.
Рӯзи забони давлатӣ аз ҳамин ҷиҳат рӯзи худшиносӣ низ ҳаст. Мо бояд аз худ бипурсем: оё санадҳои худро бо забони равон менависем? Оё дар муассисаҳои таълимӣ хонандагон ба андешидан ва сухан гуфтан бо забони адабӣ одат мекунанд? Оё олимон барои офаридани истилоҳи илмӣ ва таълифи китобҳои донишгоҳӣ бо забони тоҷикӣ вақти кофӣ ҷудо менамоянд? Оё расонаҳо ба сифати забон ҳамчун меъёри касбӣ муносибат мекунанд? Оё мо барои забони тоҷикӣ захираҳои рақамӣ ва технологияҳое месозем, ки ба насли оянда хизмат намоянд? Ҷашн вақте маънои амиқ пайдо мекунад, ки ба чунин саволҳо ҷавоби амалӣ диҳад. Арҷгузорӣ ба забон танҳо бо суханони зебо анҷом намеёбад; он дар сифати ҳар матн, ҳар дарс, ҳар барнома ва ҳар гуфтори оммавӣ зоҳир мегардад.
Дар ҳамин замина, таваҷҷуҳи Пешвои миллат ва Ҳукумати ҷумҳурӣ ба забони давлатӣ бояд ҳамчун маҷмуи тадбирҳои ҳуқуқӣ, барномавӣ, маърифатӣ ва фарҳангӣ арзёбӣ шавад: мақоми конститутсионии забон, Қонуни махсуси соли 2009, барномаҳои рушди забон, даъват ба покизагии сухан, рушди истилоҳоти илмӣ, таҳияи луғатҳо, тақвияти омӯзиши забони давлатӣ дар муассисаҳои таълимӣ ва гузариш ба захираҳои рақамӣ. Ин ҳама як ҳадафи умумӣ дорад: забони тоҷикӣ на танҳо мероси гузашта, балки воситаи мукаммали зиндагии имрӯз ва фардо бошад. Барои давлате, ки мехоҳад иқтисоди донишбунёд, маорифи рақобатпазир ва технологияҳои муосир дошта бошад, забони миллӣ низ бояд бо суръати замон рушд кунад. Забоне, ки мафҳуми навро баён карда метавонад, фикри навро низ қабул ва тавлид мекунад.
Дар баробари ин, забони тоҷикӣ бояд забони ваҳдат, эҳтиром ва ҳамдигарфаҳмӣ бимонад. Қудрати он дар шириниву шевоӣ, дар таърихи ғанӣ ва дар қобилияти фаро гирифтани таҷрибаи муосир аст. Мо бояд забони худро дӯст дорем, аммо муҳаббат ба забони худ набояд ба камарзиш донистани забонҳои дигар табдил ёбад. Шахси соҳибмаърифат метавонад ҳам забони модарии худро аъло донад ва ҳам чанд забони хориҷиро омӯзад. Дар ҷаҳони муосир бисёрзабонӣ бартарӣ аст, вале решаи маънавии инсон дар забони модарӣ устувор мешавад. Барои ҳамин, омӯзиши забонҳои хориҷӣ бояд дар паҳлуи таҳкими забони давлатӣ сурат гирад, на ба ҳисоби заиф шудани он.
Рӯзи забони давлатӣ ба мо хотиррасон мекунад, ки забон амонати гузашта ва қарзи мо дар назди оянда аст. Мо онро аз ниёгон бо ганҷинаи бузурги адабӣ, фарҳангӣ ва маънавӣ гирифтаем ва вазифадорем онро ғанитар, дақиқтар ва тавонотар ба наслҳои баъдӣ бисупорем. Агар насли оянда бо забони тоҷикӣ озодона илм омӯзад, барнома нависад, тадқиқот анҷом диҳад, тиҷорат кунад, асари бадеӣ офарад ва бо ҷаҳониён муошират намояд, пас мо рисолати худро дуруст анҷом додаем. Агар забон танҳо дар маросим ва шеър бимонад, вале аз илм, технология ва зиндагии ҳаррӯза канор равад, он тадриҷан имкониятҳои худро аз даст медиҳад. Бинобар ин, муҳаббат ба забон бояд ба офаридани муҳит, дониш ва технология табдил ёбад.
Забони давлатӣ ҳамчунин ба сифати сармояи иҷтимоӣ ва иқтисодӣ аҳаммият дорад. Дар бозори меҳнати муосир мутахассисе, ки фикри худро дақиқ менависад, дастури техникӣ ва санади ҳуқуқиро дуруст мефаҳмад ва метавонад бо ҳамкору мизоҷ бо забони равон муошират кунад, бартарии касбӣ пайдо менамояд. Барои ҳамин дар муассисаҳои касбӣ забон набояд танҳо фанни умумӣ бошад; он бояд ба забони касб табдил ёбад. Донишҷӯи ихтисоси барқ бояд истилоҳи техникиро дуруст донад, донишҷӯи соҳаи сохтмон бояд ҳуҷҷати лоиҳавиро фаҳмад, мутахассиси тиб бояд бо бемор бо забони фаҳмо суҳбат кунад, корманди хизматрасонӣ бояд одоби сухан ва фарҳанги муоширатро риоя намояд. Вақте забони касбӣ устувор мешавад, сифати кор, амнияти истеҳсолӣ ва сатҳи хизматрасонӣ низ беҳтар мегардад. Аз ин рӯ, таҳияи луғатҳои соҳавӣ, дастурҳои таълимӣ ва маводи электронӣ барои касбҳои нав яке аз самтҳои амалии рушди забони давлатӣ бояд бошад.
Ниҳоят, ояндаи забон бештар аз ҳама ба насли ҷавон вобаста аст. Ҷавоне, ки имрӯз дар шабакаҳои иҷтимоӣ менависад, барнома месозад, таҳқиқот мебарад ё соҳибкорӣ мекунад, муҳити забонии фардоро шакл медиҳад. Агар ҷавонон ба забони тоҷикӣ муҳтавои босифат, китобҳои электронӣ ва маҳсулоти рақамӣ эҷод кунанд, забон ба фазои нав ворид мешавад. Аз ин рӯ, бояд барои эҷоди муҳтавои тоҷикӣ, тарҷумаи илм, барномасозӣ ва истифодаи забон дар технология шароити бештар фароҳам оварда шавад. Меҳри забон вақте ба неруи рушди миллӣ табдил меёбад, ки ҷавон онро дар касб, илм, технология ва эҷодиёти худ истифода кунад.
Дар ин рӯзи гиромӣ метавон бо итминон гуфт, ки забони тоҷикӣ барои миллат танҳо воситаи сухан нест; он руҳи таърих, пояи худшиносӣ ва яке аз сутунҳои давлатдории миллист. Мақоми ҳуқуқии он, таваҷҷуҳи пайвастаи давлат ба рушди он ва масъулияти ҳар як соҳибзабон се ҳалқаи як занҷиранд. Қонун бе истифодаи дуруст камтаъсир аст, барнома бе иштироки ҷомеа нопурра мемонад ва муҳаббат бе дониш ба натиҷаи устувор намерасад. Пас вазифаи мо ин аст, ки забонро ҳам дӯст дорем, ҳам омӯзем, ҳам дуруст истифода барем ва ҳам ба фазои илму технология ворид созем. Танҳо дар ин маврид Рӯзи забони давлатӣ аз ҷашни тақвимӣ ба фарҳанги ҳаррӯзаи муносибат бо сухан табдил меёбад. Бигзор забони тоҷикӣ ҳамеша забони маърифат, ваҳдат, давлатдорӣ, илм ва офариниши наслҳои имрӯзу фардои Тоҷикистон бошад.
Фарҳод РАҲИМӢ, Раиси Кумита оид ба таҳсилоти ибтидоӣ ва миёнаи касбии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, академик