Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministriniň 2026-njy ýylyň 26-njy awgustyndaky 375-iş belgili buýrugy
TÜRKMENISTANYŇ ADALAT MINISTRLIGI ·
Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministriniň 2026-njy ýylyň 26-njy awgustyndaky 375-iş belgili buýrugy Uly ýaşly adamlara we çagalara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň tertiplerini tassyklamak hakynda 2015-nji ýylyň 23-nji maýynda kabul edilen “Raýatlaryň saglygynyň goralmagy hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 10-njy maddasynyň, 34-nji maddasynyň dördünji böleginiň talaplaryny ýerine ýetirmek maksady bilen, buýurýaryn: 1. Şulary tassyklamaly (goşulýar). 1) Uly ýaşly adamlara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibini; 2) Çagalara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibini. 2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministriniň orunbasary gözegçilik etmeli. Ministr M.Gaýypow Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministriniň 2026-njy ýylyň 26-njy awgustynda çykaran 375-iş belgili buýrugy bilen tassyklanyldy Uly ýaşly adamlara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibi 1. Şu Uly ýaşly adamlara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibi (mundan beýläk-Tertip) 2015-nji ýylyň 23-nji maýynda kabul edilen “Raýatlaryň saglygynyň goralmagy hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 10-njy maddasyna, 34-nji maddasynyň dördünji bölegine esaslanyp, Türkmenistanda uly ýaşly adamlara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş (mundan beýläk –saglygy dikeltmek) kömegini bermegiň düzgünlerini kesgitleýär. 2. Saglygy dikeltmek adam bedeniniň bozulan işiniň dikeldilmegine ýa-da öweziniň dolunmagyna, şeýle hem zähmet ukyplarynyň dikeldilmegine gönükdirilen bejeriş we öňüni alyş çäreleriniň toplumy bolup durýar. Şeýle hem, saglygy dikeltmek bedeniň zeperlenen agzalarynyň ýa-da ulgamlarynyň ýüze çykmak mümkinçiligi bolan işjeňlik bozulmalarynyň öňüni almaga we olary irki döwürde anyklamaga, maýyplygyň öňüni almaga we onuň derejesini peseltmäge, näsagyň işe ukyplylygyny we onuň jemgyýete sosial taýdan aralaşmagyny saklamaga gönükdirilen lukmançylyk we psihologik häsiýetli çärelerini içine alýar. 3. Şu Tertibiň maksatlary üçin şu düşünjeler ulanylýar: 1) FHK-Funksionirlenmegiň Halkara klassifikatory; 2) saglygy dikeltmek mümkinçiligi (potensialy) – näsagyň bedeniniň funksiýalarynyň dikeldilmeginiň mümkin bolan derejesini görkezýän görkeziji; 3) saglygy dikeltmek boýunça anyklama (diagnoz) – MKB-10 (üýtgedilen halatynda, onuň täze belgisi) bilen birlikde FHK boýunça kesgitlenýän funksional ýagdaýyň lukmançylyk taýdan bahalandyrmasy; 4) saglygy dikeltmek çaklamasy (prognoz)- saglygy dikeltmek mümkinçiligiň (potensialynyň) amala aşmagy boýunça garaşylýan netijeler. 4. Saglygy dikeltmek çäreleri saglygy goraýyş kömeginiň aşakda görkezilen görnüşleriniň çäginde amala aşyrylýar: 1) ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömeginiň; 2) ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömeginiň 3) saglygy goraýyş-durmuş kömeginiň; 4) şypahana kömeginiň. 5. Saglygy dikeltmek şu aşakdaky şertlerde amala aşyrylýar: 1) gatnawly şertlerde, şol sanda saglygy goraýyş işgäri çagyrylan mahalynda öýünde, gije-gündiz gözegçilik edilmezden we bejerilmezden; 2) gündizki ýatymlaýyn şertlerde – gije-gündiz gözegçilik edilmegi we bejerilmegi talap etmeýän, gündizine gözegçilik edilmegi we bejerilmegi; 3) ýatymlaýyn şertlerde – gije-gündiz gözegçilik edilmegi we bejerilmegi. 6. Saglygy dikeltmek ilkinji nobatda, saglygy goraýyş kömeginiň meýilnamalaýyn görnüşidir. Näsagyň bedeniniň bozulan işiniň dikeldilmegine gönükdirilen, öňünden taýýarlanylýan, indiwidual meýilnama laýyklykda amala aşyrylýan öňüni alyş çäreleri geçirilen mahalynda, syrkawyň janyna we saglygyna howp döretmeýän we bejermegiň belli bir wagta yza süýşürilmegi syrkawyň ýagdaýynyň ýaramazlaşmagyna getirmeýän iş bolup durýar. Meýilleşdirilmedik saglygy dikeltmek diňe ýiti ýagdaýlardan soň irki döwür hökmünde mümkindir. 7. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmek garşy görkezmeler ýok bolan ýagdaýynda we lukmançylyk görkezijileri boýunça saglygy goraýyş kömeginiň standartlaryna laýyklygynda ýerine ýetirilýär. 8. Saglygy dikeltmek kömegi üç tapgyrda, Köp ugurly saglygy dikeltmek topary (mundan beýläk – Topar) tarapyndan ýerine ýetirilýär. 9. Saglygy goraýyş edarasy Topary özüniň ugruna, saglygy bejermegiň tapgyryna we näsagyň aýratyn zerurlyklaryna baglylykda döredýär. 10. Toparyň esasy düzümi adatça şu aşakdaky hünärmenlerden ybarat bolup durýar: 1) saglygy dikeltmek boýunça lukman (toparyň utgaşdyryjysy); 2) esasy kesel boýunça inçe ugurly lukman (newrolog, trawmatolog-ortoped, kardiolog we ş.m.); 3) bedenterbiýe-sagaldyş lukmany ýa-da bejeriş bedenterbiýe lukmançylygy boýunça tälimçi-mugallym; 4) psiholog; 5) logoped (eger söz we ýuwutma bozulmalary bar bolsa); 6) saglygy dikeltmek boýunça şepagat uýasy. 10. Keseliň agyrlygyna ýa-da aýratynlygyna görä, Toparyň düzümine aşakda görkezilen hünärmenler hem goşulyp, bilner: 1) ergoterapewt; 2) fizioterapewt; 3) psihoterapewt; 4) durmuş işgäri; 5) kliniki ýagdaýa baglylykda beýleki hünärmenler. 11. Toparyň düzümi we her bir hünärmeniň gatnaşmagynyň gerimi aşakdakylara esaslanyp, kesgitlenýär, ýagny: 1) saglygy dikeltmek boýunça anyklama (diagnoza); 2) funksional bozulma derejesine; 3) näsagyň bejeriş mümkinçiligine, 4) saglygy dikeltmegiň tapgyryna. 12. Toparyň işi indiki tapgyrlara bölünip, ýerine ýetirilýär: 1) näsagyň saglygy dikeltmek boýunça ýagdaýyna we onuň dinamikasyna baha bermek; 2) saglygy dikeltmek üçin anyklamany (diagnozy) kesgitlemek, şunda bedeniniň işjeňligine, adamyň ýaşaýyş ukybyna, onuň saglyk ýagdaýynyň çäklenmeginiň we onuň saglygy dikeltmek boýunça geçirilýän çäreleriň netijesinde üýtgemegine, daşky gurşawyň we şahsy şertleriň täsirine FHK-na laýyklykda baha bermek; 3) bellenen wagtyň çäginde dikelmeginiň ýokary derejesine getirip biljek näsagyň saglygy dikeltmek boýunça mümkinçiligine (potensialyna) (öňki zähmet işjeňligine gaýdyp gelmek, gündelik işlerini ýerine ýetirmek ukybyny saklamak, öz-özüne hyzmat edip bilmek ukybyny dikeltmek) baha bermek; 4) saglygy dikeltmek çäreleriniň geçirmeginiň maksatlaryny we ýüze çykýan meselelerini kesgitlemek; 5) saglygy dikeltmek çärelerini geçirmegiň töwekgelçiligine we saglygy dikeltmek çärelerini geçirmegi çäklendirmelerine baha bermek; 6) saglygy dikeltmek boýunça şahsy meýilnamasyny (mundan beýläk –Meýilnama) düzmek we ýerine ýetirmek; 7) Meýilnama laýyklykda amala aşyrylan saglygy dikeltmek çäreleriň netijeliligine baha bermek; 8) näsagyň saglygy dikeltmek ýagdaýyny, saglygy dikeltmek anyklamany (diagnozy), saglygy dikeltmek mümkinçiliginiň (potensialynyň), näsagda gazanylan hereketiň gidişiniň häsiýetnamasy bilen Meýilnamanyň amala aşyrmagyň netijelerini, näsagy alyp barmagyň indiki taktikasy boýunça maslahatlary öz içinde saklaýan netijäni (saglygy dikeltmek epikrizini) düzmek. 13. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmek çäreleriň birinji tapgyryny “anesteziologiýa we reanimatologiýa”, “newrologiýa”, “trawmatologiýa we ortopediýa”, “ýürek-damar hirurgiýa”, “kardiologiýa”, “iç keselleri”, “onkologiýa”, “neýrohirurgiýa”, “pulmonologiýa” ugurlary boýunça ýatymlaýyn şertlerde ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegini berýän saglygy goraýyş edaralarynyň düzüm böleklerinde geçirmek maslahat berilýär. 14. Birinji tapgyrynda geçirilýän saglygy dikeltmek çäreleri keseliň akymynyň, gaýragoýulmasyz ýagdaýlaryň, operatiw amallardan soňky ýagdaýlaryň (operasiýadan soňky irki döwürde), dowamly agyr ýagdaýlaryň has ýiti (72 sagada çenli) we ýiti döwürlerinde başlanmalydyr we her gün 1 sagatdan az bolmadyk, ýöne 3 sagatdan köp bolmadyk dowamlylykda ýerine ýetirilmelidir. 15. Näsag “anesteziologiýa we reanimatologiýa” ugry boýunça saglygy goraýyş kömegini amala aşyrýan bölümden bejergini dowam etmek maksady bilen, şol sanda ýöriteleşdirilen, ýokary tehnologiýaly boýunça saglygy goraýyş kömegini berýän bölüme geçirilen ýagdaýynda, onuň geçiş epikrizinde saglygy dikeltmek boýunça anyklama (diagnoz) (FHK boýunça kodlaryň sanawy), saglygy dikeltmek mümkinçiligi (potensialy), geçirilen anyklaýyş we saglygy dikeltmek çäreleriň sanawy, olaryň netijeliligi, Meýilnama boýunça görkezijileri, saglygy dikeltmek çäreleriniň geçirmeginiň şertlerini we maksatlaryny beýan etmek bilen olaryň dowam etmegiň zerurlygy barada maslahatlar görkezilmelidir. 16. Saglygy dikeltmek çäreleriň birinji tapgyrynda berilýän kömek Toparyň, degişli ýatymlaýyn bölüminiň bejeriji-lukmanyň we/ýa-da anesteziolog-reanimatolog lukmanyň gatnaşmagynda amala aşyrylýar. 17. Ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegi bilen, saglygy dikeltmegiň ikinji tapgyry boýunça çäreler saglygy goraýyş edaralarynda, şol sanda saglygy goraýyş sagaldyş-dikeldiş merkezlerinde, sagaldyş we şypahana edaralarynda döredilen periferiki nerw ulgamynyň we daýanç-hereket ulgamynyň işiniň bozulmasy bolan näsaglaryň sagaldyş-dikeldiş bölüminde şeýle-de, merkezi nerw ulgamynyň işiniň bozulmasy bolan näsaglaryň, somatiki keselli näsaglaryň sagaldyş-dikeldiş bölüminde ýatymlaýyn şertlerde ýerine ýetirilýär. 18. Saglygy dikeltmegiň ikinji tapgyry birinji tapgyryny ýerine ýetirýän saglygy goraýyş edarasynyň bejeriji lukmanyň ýa-da terapewt lukmanyň, maşgala lukmanyň we degişli ýatymlaýyn saglygy goraýyş edaranyň inçe hünärmen lukmanyň ugradylmagy boýunça geçirilýär. 19. Saglygy dikeltmegiň ikinji tapgyry boýunça geçirilýän çäreler keseliň akymynyň ýa-da şikesiň ýiti we irki dikeliş döwürlerinde, keseliň akymynyň galyndy alamatlarynyň döwründe geçirilip başlanmalydyr we her gün dowamlylygy 3 sagatdan az bolmadyk wagtyň dowamynda geçirilmelidir. 20. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmegiň ikinji tapgyry saglygy goraýyş edaralarynyň sagaldyş-dikeldiş bölümleriniň çäginde düzülen Topar tarapyndan ýerine ýetirilýär. 21. Ikinji tapgyrdaky saglygy dikeltmegiň çäreleri keseliň ýa-da şikesiň ýiti we irki dikeldiş döwürlerinde, şeýle-de galan alamatlaryň saklanýan döwründe başlanmaly we günde azyndan 3 sagat dowamlylykda amala aşyrylmalydyr. 22. Saglygy dikeltmegiň ikinji tapgyryny ýerine ýetirýän saglygy goraýyş edarasyndan näsag çykarylanda, oňa ýatymlaýyn näsagyň saglygy goraýyş resminamasynda keseliň (ýagdaýyň) kliniki kesel kesgidini, saglygy dikeltmek boýunça anyklama (diagnoz) (FHK boýunça kodlaryň sanawy), saglygy dikeltmek mümkinçiligi (potensialy) barada we Meýilnama boýunça maglumatlary, saglygy dikeltmek çärelerini geçirmegiň howp faktorlarynyň görkezijilerini göz öňünde tutmak bilen, saglygy dikeltmek kömeginiň indiki tapgyry barada özünde maglumatlary saklaýan göçürme berilýär. 23. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmegiň üçünji tapgyry ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi berlende gatnawly şertlerde ýa-da gündizki ýatymlaýyn şertlerde (gatnawly şertlerde saglygy dikeldiş bölümi, gündizki ýatymlaýyn şertlerde –hassahana dikeldiş bölümi), şol sanda saglygy dikeldiş merkezlerinde, sagaldyş we şypahana edaralarynda ýerine ýetirilýär. 24. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmegiň üçünji tapgyrda terapewt lukmanyň maşgala lukmanyň, lukman hünärmeniniň ugradyşy ýa-da saglygy dikeltmegiň birinji we/ýa-da ikinji tapgyryny ýerine ýetirýän saglygy goraýyş edarasynyň bejeriji lukmanyň ugradylmagy boýunça geçirilýär. 25. Üçünji tapgyrynda geçirilýän çäreler her 48 sagatda bir gezekden seýrek däl we dowamlylygy 3 sagatdan az bolmadyk görnüşde geçirilmelidir. 26. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmegiň üçünji tapgyryndaky kömek şu Tertibiň ýigrimi üçünji böleginde görkezilen saglygy goraýyş edaralarynyň ýa-da bölümleriniň işgärlerinden düzülen Topar tarapyndan ýerine ýetirilýär. 27. Uly ýaşly adamlary saglygy dikeltmek kömegini almaklyga ugratmaklygyň zerurlygy barada mesele bejergini amala aşyrýan lukman tarapyndan çözülýär. 28. Bejeriji lukman saglygy dikeltmegiň lukmançylyk görkezmelerini we oňa garşy görkezmeleriň ýokdugyny kesgitläp, saglygy dikeltmegiň wagtyny, degişli ugruny we tapgyryny saýlamak bilen näsagy saglygy dikeltmek kömegini almak üçin degişli saglygy goraýyş edarasyna (bölüme) ugratmak barada karara gelýär. 29. Saglygy dikeltmegi amala aşyrýan saglygy goraýyş edarasynyň lukmany aşakdaky hereketleri ýerine ýetirmelidir: 1) saglygy dikeltmek işi başlamazdan öň näsagyň kliniki saglyk ýagdaýyny bahalandyrmak; 2) Toparyň hünärmenleri tarapyndan saglygy dikeltmek işi başlamazdan öň geçiren barlaglarynyň netijelerini göz öňünde tutup, başlangyç saglygy dikeltmek ýagdaýyny bahalandyrmak (diagnoz goýmak); 3) MKB-10-a (üýtgedilen halatynda, onuň täze belgisi) laýyklykda, bar bolan kliniki kesel kesgidinden başga-da, saglygy dikeltmek boýunça anyklamany (diagnozy) kesgitlemek; 4) saglygy dikeltmek mümkinçiligini (potensialyny) bahalandyrmak; 5) Toparyň netijenamalaryny göz öňünde tutup, saglygy dikeltmegiň maksadyny kesgitlemek; 6) Meýilnamany işläp düzmek we anyk keseliň ugry üçin kliniki görkezmelere laýyklykda saglygy dikeltmek tapgyryň optimal dowamlylygyny kesgitlemek; 7) saglygy dikeltmek çäreleri wagtynda näsagyň kliniki saglyk ýagdaýyny azyndan üç günde bir gezek (ýa-da günde azyndan üç gezek reanimasiýa bölüminde) gözegçilik etmek; 8) näsagyň dikeldiş ýagdaýyny saglygy dikeltmek tapgyryň dowamynda hepdede azyndan bir gezek we şol tamamlanandan soň bahalandyrmak; 9) geçirilen saglygy dikeltmek çäreleriniň netijeliliginiň we tapgyr tamamlanandan soň saglygy dikeltmek çaklamasyny (prognozy)- bahalandyrmak; 10) öýde saglygy dikeltmek çäreleriniň zerurlygy barada lukmançylyk maslahatlaryny bermek. 30. Näsag saglygy dikeltmek prosesiniň işjeň gatnaşyjysydyr. Topar aşakdakylary ýerine ýetirmelidir: 1) näsaga saglygy dikeltmegiň maksatlary, usullary, garaşylýan netijeleri we möhleti barada düşnükli görnüşde habar bermelidir; 2) näsagy (we zerur bolanda, onuň kanuny wekilini) Meýilnamanyň maksatlaryny we wezipelerini kesgitlemäge çekmelidir; 3) näsagyň fiziki taýdan çydamlylygyny hormatlamak bilen saglygy dikeltmegiň seanslaryna gatnaşmagyny üpjün etmelidir; 4) näsaga öýde özbaşdak ýerine ýetirmek üçin tassyklanan saglygy dikeltmek barada görkezmeleri, teklipleri ýazmaça bermelidir. 31. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmek kömegini berýän saglygy goraýyş edaralar näsaglara toplumlaýyn saglygy dikeltmek kömegini geçirmek maksady bilen, saglygy dikeldiş merkezine ýa-da saglygy dikeltmek bölümine ýerleşmänkä näsagyň saglyk ýagdaýyna baha bermelidirler we lukmançylyk görkezmeleriň we/ýa-da garşy görkezmeleriň bardygyna görä hereket etmelidirler. Garşy görkezmeleriň bolmagy bilen baglylykda saglygy dikeltmek kömegini alýan adama şol hyzmatlary ýerine ýetirmekden ýüz öwrülip bilner. 32. Toplumlaýyn saglygy dikeltmek kömegini, şol sanda maýyplaryň abilitasiýasyny geçirmäge garşy görkezmeler, bolup indiki keseller we ýagdaýlar degişli: 1) bakteriýalaryň bölünip çykýanlygyny tassyklaýan islendik agzalaryň we ulgamlaryň inçekeseli; 2) ýiti ýokanç keseller ýa-da ýitileşme döwründäki, agyr akymly we/ýa-da daş-töweregindäkiler üçin ýokançly dowamly ýokanç keseller, şeýle hem näbelli etiologiýaly ysytmalar we örgünler; 3) saglygy goraýyş edarasynyň ýatymlaýyn ýa-da saglyk öýüne gatnawly şertlerde lukmançylyk gözegçiligini we bejergini talap edýän içki agzalaryň we ulgamlaryň ýiti ýokanç däl keselleri ýa-da dowamly ýokanç däl keselleriniň ýitileşmesi; 4) irki dikeldiş döwründe içki agzalaryň ýiti ýokanç däl keselleri ýa-da dowamly ýokanç däl keselleriniň ýitileşmesi; 5) degişli saglygy goraýyş edaralarynda ýatymlaýyn ýa-da saglyk öýüne gatnawly şertlerde lukmançylyk gözegçiligini we bejergini talap edýän dowamly psihiki bozulmalar we ýitileşme döwründäki we/ýa-da derman arkaly köşeşmeýän agyr psihologiki ösýän alamatlar bilen geçýän özüni alyp barmagyň bozulmalary; 6) degişli saglygy goraýyş edaralarynda ýatymlaýyn ýa-da saglyk öýüne gatnawly şertlerde lukmançylyk gözegçiligini we bejergini talap edýän psihiki işjeňleşdiriji serişdeleriň ulanylmagy bilen baglanyşykly psihiki bozulmalar we özüni alyp barmagyň bozulmalary (ýiti zäherlenme, baglylyk sindromy, azarlama sindromy); 7) agyr akymly, dermana durnukly epilepsiýa we tutgaý sindromlary; 8) çişe garşy bejerginiň, şol sanda himioterapiýanyň geçirilmegini talap edýän howply täze döremeler; 9) ahyrlaryň ýa-da içki agzalaryň iriňli keselleri, nekrozy, gangrenasy we gaýragoýulmasyz hirurgiki bejergini talap edýän beýleki ýagdaýlar; 10) köpsanly örgünler we köp mukdardaky bölünip çykmalar bilen deriniň agyr keselleri; 11) intensiw lukmançylyk gözegçiligini, bejergini we idegi talap edýän beýleki keseller we ýagdaýlar. 32. Lukmançylyk garşy görkezmeleriň barlygy ýa-da ýoklugy baradaky karar gatnawly näsagyň resminamasynda “maýyp” derejesi goýlan gününden başlanýan döwrüň göçürmesi esasynda merkeziň ýa-da bölümiň hünärmenleri tarapyndan kabul edilýär. 33. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmek kömegi geçirilende olaryň arzlaryny ýygnamak, bejeriş-anyklaýyş çäreleriň netijeliligine wagtynda baha bermek, näsagyň ýagdaýyna lukmançylyk gözegçiligini amala aşyrmagyň, maslahat bermegiň dessinligini ýokarlandyrmak maksady bilen bu kömegi telelukmançylyk aragatnaşygynyň ulanylmagy bilen berlip bilner. 34. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmek kömegini amala aşyrýan saglygy goraýyş edaralary baradaky maglumatlar raýatlara bejeriji lukmanlar tarapyndan, şeýle hem saglygy goraýyş edaralaryň resmi web saýtlarynda we/ýa-da saglygy goraýyş edarasynyň maglumat tagtalarynda ýerleşdirilip bilner. 35. Şu Tertip bilen düzgünleşdirilmedik gatnaşyklar Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen düzgünleşdirilýär. Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministriniň 2026-njy ýylyň 26-njy awgustynda çykaran 375-iş belgili buýrugy bilen tassyklanyldy Çagalara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibi 1. Şu Çagalara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibi (mundan beýläk-Tertip) 2015-nji ýylyň 23-nji maýynda kabul edilen “Raýatlaryň saglygynyň goralmagy hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 10-njy maddasyna, 34-nji maddasynyň dördünji bölegine esaslanyp, Türkmenistanda çagalara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş (mundan beýläk –saglygy dikeltmek) kömegini bermegiň düzgünlerini kesgitleýär. 2. Şu Tertipde çagalaryň tebigy ýaş we anatomiki-fiziologiki aýratynlyklaryny, esasy keseliniň akymynyň agyrlygyny, dikeldiş mümkinçiliklerini, utgaşyp geçýän kesellerini, mnestiko-intellektual ulgamynda bozulmalaryň barlygyny göz öňünde tutmak bilen bejeriş faktorlary, dermansyz bejergini we başga usullary toplumlaýyn ulanmagyň esasynda keselleriň esasy toparlary ýa-da aýratyn nozologiki görnüşler boýunça çagalaryň saglygy goraýyş sagaldyş-dikeldiş işlerini guramagyň düzgünleri kesgitlenilýär. 3. Saglygy dikeltmek çaga bedeniniň bozulan işiniň dikeldilmegine ýa-da öweziniň dolunmagyna gönükdirilen bejeriş we öňüni alyş çäreleriniň toplumy bolup durýar. 4. Şu Tertibiň maksatlary üçin şu düşünjeler ulanylýar: 1) FHK-Funksionirlenmegiň Halkara klassifikatory; 2) saglygy dikeltmek mümkinçiligi (potensialy) – çaga bedeniniň funksiýalarynyň dikeldilmeginiň mümkin bolan derejesini görkezýän görkeziji; 3) saglygy dikeltmek boýunça anyklama (diagnoz) – MKB-10 (üýtgedilen halatynda, onuň täze belgisi) bilen birlikde FHK boýunça kesgitlenýän funksional ýagdaýyň lukmançylyk taýdan bahalandyrmasy; 4) saglygy dikeltmek çaklamasy (prognoz)- saglygy dikeltmek mümkinçiligiň (potensialynyň) amala aşmagy boýunça garaşylýan netijeler. 5. Çagalara saglygy dikeltmek kömegi fiziobejeriş we saglygy goraýyş dikeldiş hyzmatlary ýerine ýetirýän saglygy goraýyş edaralarynda (mundan beýläk - saglygy goraýyş edaralary) amala aşyrylýar. 6. Saglygy dikeltmek çäreleri saglygy goraýyş kömeginiň aşakda görkezilen görnüşleriniň çäginde amala aşyrylýar: 1) ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömeginiň; 2) ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömeginiň 3) saglygy goraýyş-durmuş kömeginiň; 4) şypahana kömeginiň. 5. Saglygy dikeltmek şu aşakdaky şertlerde amala aşyrylýar: 1) gatnawly şertlerde, şol sanda saglygy goraýyş işgäri çagyrylan mahalynda öýünde, gije-gündiz gözegçilik edilmezden we bejerilmezden; 2) gündizki ýatymlaýyn şertlerde – gije-gündiz gözegçilik edilmegi we bejerilmegi talap etmeýän, gündizine gözegçilik edilmegi we bejerilmegi; 3) ýatymlaýyn şertlerde – gije-gündiz gözegçilik edilmegi we bejerilmegi. 7. Saglygy dikeltmek ilkinji nobatda, saglygy goraýyş kömeginiň meýilnamalaýyn görnüşidir. Çaganyň bedeniniň bozulan işiniň dikeldilmegine gönükdirilen, öňünden taýýarlanylýan, indiwidual meýilnama laýyklykda amala aşyrylýan öňüni alyş çäreleri geçirilen mahalynda, syrkawyň janyna we saglygyna howp döretmeýän we bejermegiň belli bir wagta yza süýşürilmegi syrkawyň ýagdaýynyň ýaramazlaşmagyna getirmeýän iş bolup durýar. Meýilleşdirilmedik saglygy dikeltmek diňe ýiti ýagdaýlardan soň irki döwür hökmünde mümkindir. 8. Çagalara saglygy dikeltmek garşy görkezmeler ýok bolan ýagdaýynda we lukmançylyk görkezijileri boýunça saglygy goraýyş kömeginiň standartlaryna laýyklygynda ýerine ýetirilýär. 9. Çagalaryň, şol sanda pes agramly doglan çagalara saglygy dikeltmek kömegi kesel başlanandan soň, mümkin boldugyça irki möhletde, agyrlaşmalaryň, gaýraüzülmeleriň ýüze çykmagynyň howpundan öň we/ýa-da ýaşaýşa ukyplylygyň dikeldilmeginiň mümkinçiligi ýokary bolan döwürde geçirilmelidir. 10. Çagalara saglygy dikeltmek kömegi şu işleri geçirmegiň çylşyrymlylygyna, ýagny gözegçiligiň derejesine baglylykda aşakdakylary göz öňünde tutmak bilen ýerine ýetirilýär: 1) çaganyň ýagdaýynyň agyrlyk derejesini (bedeniň gurluşlarynyň we ulgamlarynyň işjeňlikleriniň bozulmagynyň, çaganyň işjeňliginiň we onuň daşky gurşaw bilen täsirleşmeginiň çäklenmeginiň ýüze çykyşy) - örän agyr, agyr, orta agyr, ýeňil dereje; 2) keseliň akymy - ýiti, ýitiasty, dowamly; 3) keseliň akymynyň döwri - kliniki alamatlaryň gozgamagy, gaýtalanmagy we gowşamagy; 4) esasy keseliň gaýraüzülmeleriniň we/ýa-da esasy keseliň geçişini agyrlaşdyrýan utgaşyp geçýän keselleriň bolmagy. 11. Gözegçiligiň anyklaýyş derejeleri: 1) V derejesi - örän agyr ýa-da agyr ýagdaýlarda işjeňligiň, ýaşaýyş ukybynyň çäklenmeginiň we saglygyň peselmeginiň FHK-nyň adalgalarynda beýan edilen bedeniň işjeňlikleriniň agyr bozulmalary bilen keseliň ýiti akymy, ýitileşme ýa-da gaýtalanýan döwri, şol sanda esasy keseliň gaýraüzülmeleriniň we/ýa-da onuň geçişini agyrlaşdyrýan utgaşyp geçýän keselleriň islendik döwri (reanimasion hassalar); 2) IV derejesi - agyr ýa-da orta agyr ýagdaýlarda, gije-gündiziň dowamynda üznüksiz gözegçiligi talap edýän, FHK-nyň adalgalarynda beýan edilen bedeniň işjeňliginiň agyr ýa-da aram bozulmalary bilen, keseliň ýiti ýa-da ýitiasty akymy, şol sanda esasy keseliň gaýraüzülmeleriniň we/ýa-da utgaşyp geçýän agyr ýa-da orta agyr keselleriň gowşama döwri, agyr ýagdaý, dowamly akym, gowşama döwri, şol sanda esasy keseliň gaýraüzülmeleriniň we/ýa-da utgaşyp geçýän agyr ýa-da orta agyr keselleriň gowşama döwri ýa-da gaýraüzülmeleriň ýüze çykmagynyň ýokary howpy (hassahana derejesi); 3) III derejesi - orta agyr ýagdaýlarda, FHK-nyň adalgalarynda beýan edilen beden işjeňliginiň aram bozulmalary bilen, dowamly akym, gowşama döwri, şol sanda esasy keseliň gaýraüzülmeleriniň we/ýa-da utgaşyp geçýän keselleriň gowşama döwri ýa-da gaýraüzülmeleriň ýüze çykmagynyň ýokary howpunyň bolmagy (hassahana derejesi); 4) II derejesi - ýeňil ýagdaý, FHK-nyň adalgalarynda beýan edilen bedeniň işjeňlikleriniň ýeňil bozulmalary bilen, dowamly akym, gowşama döwri, şol sanda esasy keseliň gaýraüzülmeleriniň we/ýa-da utgaşyp geçýän keselleriň gowşama döwri (saglyk öýi derejesi); 5) I derejesi - kanagatlanarly ýagdaý, FHK-nyň adalgalarynda beýan edilen bedeniň işjeňlikleriniň ýeňil bozulmalary bilen, dowamly akym, gowşama döwri (saglygy dikeltmek derejesi). 12. Çagalara saglygy dikeltmek kömegi üç tapgyrda Köp ugurly saglygy dikeltmek topary (mundan beýläk – Topar) tarapyndan amala aşyrylýarlar. 13. Saglygy goraýyş edarasy Topary özüniň ugruna, saglygy bejermegiň tapgyryna we çaganyň aýratyn zerurlyklaryna baglylykda döredýär. 14. Saglygy dikeltmegiň tapgyrlary şu aşakdaky işleri öz içine alýarlar: 1) birinji tapgyrda - ýiti döwürde, esasy keseliň ýitileşmek (residiw) döwründe ýa-da şikesiň ýiti döwründe, operasiýadan soňky döwürde amala aşyrylýan, ýagny: a) gözegçiligiň V derejesinde - anesteziologiýa-reanimasiýa bölümleriň ýa-da esasy keseliň ugry boýunça saglygy goraýyş edaralarynyň, dogrum edaralarynyň reanimasiýa we intensiw bejeriş otaglarynyň ýatymlaýyn şertlerinde; b) gözegçiligiň IV derejesinde - ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegini berýän saglygy goraýyş edaralarynyň ýörite bölümleriniň, saglygy goraýyş edaralarynyň çaga dogrum bölümleriniň ýatymlaýyn şertlerinde; 2) ikinji tapgyr- çagalara saglygy dikeltmek kömegi keseliň ýa-da şikesiň ýiti (ýitiasty) döwri tamamlanandan soň, esasy keseliň dowamly akymynda - ýitileşme ýok döwründe amala aşyrylýan, ýagny: a) gözegçiligiň IV, III derejelerinde - ýatymlaýyn şertlerde, saglygy dikeldiş merkezlerinde ýa-da ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly lukmançylyk kömegini berýän lukmançylyk edaralarynyň lukmançylyk sagaldyş-dikeldiş bölümlerinde, sagaldyş we şypahana edaralarynyň düzüm bölegi bolup durýan lukmançylyk sagaldyş-dikeldiş bölümlerinde; b) gözegçiligiň III derejesinde – gündizki ýatymlaýyn şertlerde, saglygy dikeldiş merkezlerinde ýa-da ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegini berýän saglygy goraýyş edaralarynyň saglygy dikeldiş bölümlerinde, sagaldyş we şypahana edaralarynyň düzüm bölegi bolup durýan saglygy dikeldiş bölümlerinde. 3) üçünji tapgyr-keseliň ýa-da şikesiň ýiti (ýitiasty) döwri tamamlanandan soň, keseliň dowamly akymynda - ýitileşme ýok döwründe, gözegçiligiň III, II, I derejelerinde, ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegini berýän saglygy goraýyş edaralarynda gündizki ýatymlaýyn we/ýa-da gatnawly şertlerde amala aşyrylýar. 15. Topar saglygy dikeltmek kömeginiň tapgyryna baglylykda, her çaga aýratynlykda, takyk ylalaşykly we koordinirlenen hereketlerden ybarat bolan saglygy goraýyş kömegini berýän hünärmenleri birleşdirýän we keseliň adalgasyna, agyrlygyna, akymynyň döwrüne we geçiş aýratynlyklaryna laýyklykda düzülýän düzümidir. 16. Toparyň esasy düzümi adatça şu aşakdaky hünarmenlerden ybarat bolup durýar: 1) saglygy dikeltmek boýunça lukman (toparyň utgaşdyryjysy); 2) esasy kesel boýunça inçe ugurly lukman (newrolog, trawmatolog-ortoped, kardiolog we ş.m.); 3) bedenterbiýe-sagaldyş lukmany ýa-da bejeriş bedenterbiýe lukmançylygy boýunça tälimçi-mugallym; 4) psiholog; 5) logoped (eger söz we ýuwutma bozulmalary bar bolsa); 6) saglygy dikeltmek boýunça şepagat uýasy. 17. Keseliň agyrlygyna ýa-da aýratynlygyna görä Toparyň düzümine aşakda görkezilen hünärmenler hem goşulyp, bilner: 1) ergoterapewt; 2) fizioterapewt; 3) psihoterapewt; 4) durmuş işgäri; 5) kliniki ýagdaýa baglylykda beýleki hünärmenler. 18. Toparyň düzümi we her bir hünärmeniň gatnaşmagynyň gerimi aşakdakylara esaslanyp, kesgitlenýär, ýagny: 1) saglygy dikeltmek boýunça anyklama (diagnoza); 2) funksional bozulma derejesine; 3) çaganyň bejeriş mümkinçiligine, 4) saglygy dikeltmegiň tapgyryna. 19. Çaga ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýalaşdyrylan saglygy goraýyş kömegi ýa-da ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi berilýän, şol sanda dispanser gözegçiligi amala aşyrylýan saglygy goraýyş edaranyň bejeriji lukmany, saglygy dikeltmek işlerini geçirmäge lukmançylyk görkezmeleri anyklanylandan we garşy görkezmeleriň ýoklugy kesgitlenenden soň, keseliň ugry boýunça kliniki maslahatlara we şu Tertibiň ýedinji-dokuzynjy böleklerine laýyklykda çagany saglygy dikeltmek kömegine ugratmak we olary geçirmegiň möhleti, saglygy dikeltmek kömeginiň tapgyryny we saglygy dikeltmek kömegini ýerine ýetirýän saglygy goraýyş edaranyň toparyny saýlamak barada çözgüt kabul edýär. 20. Saglygy dikeltmek kömegini ýerine ýetirýän saglygy goraýyş edaranyň bejeriji lukmany tarapyndan aşakdaky hereketler geçirilýär: 1) çagalaryň saglygy dikeltmek kömegini geçirip başlamazdan öň, çaganyň saglygynyň kliniki ýagdaýyna baha bermek; 2) Toparyň hünärmenleri tarapyndan saglygy dikeltmek işi başlamazdan öň geçiren barlaglarynyň netijelerini göz öňünde tutup, başlangyç saglygy dikeltmek ýagdaýyny bahalandyrmak (diagnoz goýmak); 3) MKB-10-a (üýtgedilen halatynda, onuň täze belgisi) laýyklykda, bar bolan kliniki kesel kesgidinden başga-da, saglygy dikeltmek boýunça anyklamany (diagnozy) kesgitlemek; 4) saglygy dikeltmek mümkinçiligini (potensialyny) (bellenen wagtyň çäginde, bedeniň şahsy ätiýaçlyklaryny we onuň öwezini dolma mümkinçiliklerini, saglygy dikeltmek çärelerini geçirmegi çäklendirýän gaýraüzülmeleriň ýüze çykmagynyň howp faktorlaryny we daşky gurşawyň täsirini (şol sanda, çaganyň hossarlarynyň we/ýa-da çaganyň bejergä bolan ýykgynlygyny göz öňünde tutmak) bilen, dikeldişiň maksimal mümkin bolan derejesini we/ýa-da çaganyň bedeniniň bozulan işjeňlikleriniň we ýaşaýyş ukybynyň çäklenmeleriniň öwezini dolma mümkinçiliklerini bahalandyrýan we keseliň ugry boýunça kliniki maslahatlarda görkezilen bahalandyrma şkalalaryna laýyklykda kesgitlenilýän görkezijä) bahalandyrmak; 5) Toparyň hünärmenleriniň saglygy dikeltmek kömegini geçirip başlamazdan öňki netijelerini hasaba almak bilen, dikeldiş çärelerini geçirmegiň maksadyny (saglygy dikeltmek işlerini geçirmek üçin bellenilen döwürde dikeldiş mümkinçiliklerini durmuşa geçirmäge gönükdirilen saglygy dikeltmek çäreleriň toplumyny geçirmegiň garaşylýan netijesini) kesgitlemek; 6) Meýilnamany işläp düzmek we anyk keseliň ugry üçin kliniki görkezmelere laýyklykda saglygy dikeltmek tapgyryň optimal dowamlylygyny kesgitlemek; 7) çagalaryň saglygy dikeltmek çäreleri geçirilýän wagty üç günde 1 gezekden az bolmadyk ýygylykda, üç ýaşa çenli çagalar üçin - alnan maglumatlary keseliň taryhynda bellemek bilen her gün, reanimasiýa we intensiw bejergi bölüminde (otagynda) - günde 3 gezekden az bolmadyk ýygylykda çaganyň saglygynyň kliniki ýagdaýynyň geçiş dowamlylygyna bahalandyrmak, şol sanda gaýraüzülmeleriň döremek howpuny ýüze çykarmak maksady bilen; 8) saglygy dikeltmek çäreleri geçirilýän wagtynda çaganyň kliniki saglyk ýagdaýyny azyndan üç günde bir gezek (ýa-da günde azyndan üç gezek reanimasiýa bölüminde) gözegçilik etmek; 9) çaganyň dikeldiş ýagdaýyny saglygy dikeltmek tapgyryň dowamynda hepdede azyndan bir gezek we şol tamamlanandan soň bahalandyrmak; 10) geçirilen saglygy dikeltmek çäreleriniň netijeliliginiň we tapgyr tamamlanandan soň saglygy dikeltmek çaklamasyny (prognozy)- bahalandyrmak; 11) çaganyň ata-enesine ýa-da başga kanuny wekiline gowşurylýan çykaryş epikrizde görkezilýän, öýde saglygy dikeltmek çäreleriniň zerurlygy barada lukmançylyk maslahatlaryny bermek. 21.Toparyň hünärmenleri aşakda görkezilen hereketleri ýerine ýetirýärler: 1) çaganyň saglygy dikeldiş ýagdaýyna we saglygy dikeliş mümkinçiligine (potensialyny) bahalandyrmaga gatnaşmagy; 2) çaga saglygy dikeltmek kömegini geçirip başlamazdan onuň geçirmegiň maksadyny kesgitlemegi; 3) çaganyň fiziki taýdan çydamlylygyny nazara almak bilen saglygy dikeltmegiň Meýilnamasyny düzmegi we gatnaşmagyny üpjün etmegi; 4) saglygy dikeldiş ýagdaýyny saglygy dikeltmek tapgyryň dowamynda hepdede azyndan bir gezek we şol tamamlanandan soň bahalandyrmagy; 5) çagalaryň saglygy dikeltmek tapgyry tamamlananda, geçirilen çäreleriniň netijeliligini bahalandyrmagy; 6) çaganyň ata-enesine ýa-da başga kanuny wekiline çaga öýde özbaşdak ýerine ýetirmek üçin tassyklanan saglygy dikeltmek barada görkezmeleri we teklipleri bermekligi. 22. Uly ýaşly adamlary saglygy dikeltmek kömegini berýän saglygy goraýyş edaralar çagalara toplumlaýyn saglygy dikeltmek kömegini geçirmek maksady bilen saglygy dikeldiş merkezine ýa-da saglygy dikeltmek bölümine ýerleşmänkä çaganyň saglyk ýagdaýyna baha bermelidirler we lukmançylyk görkezmeleriň we/ýa-da garşy görkezmeleriň bardygyna görä hereket etmelidirler. Garşy görkezmeleriň bolmagy bilen baglylykda saglygy dikeltmek kömegini alýan adama şol hyzmatlary ýerine ýetirmekden ýüz öwrülip bilner. 23. Toplumlaýyn saglygy dikeltmek kömegini, şol sanda maýyplaryň abilitasiýasyny geçirmäge garşy görkezmeler bolup indiki keseller we ýagdaýlar degişli: 1) bakteriýalaryň bölünip çykýanlygyny tassyklaýan islendik agzalaryň we ulgamlaryň inçekeseli; 2) ýiti ýokanç keseller ýa-da ýitileşme döwründäki, agyr akymly we/ýa-da daş-töweregindäkiler üçin ýokançly dowamly ýokanç keseller, şeýle hem näbelli etiologiýaly ysytmalar we örgünler; 3) saglygy goraýyş edarasynyň ýatymlaýyn ýa-da saglyk öýüne gatnawly şertlerde lukmançylyk gözegçiligini we bejergini talap edýän içki agzalaryň we ulgamlaryň ýiti ýokanç däl keselleri ýa-da dowamly ýokanç däl keselleriniň ýitileşmesi; 4) irki dikeldiş döwründe içki agzalaryň ýiti ýokanç däl keselleri ýa-da dowamly ýokanç däl keselleriniň ýitileşmesi; 5) degişli saglygy goraýyş edaralarynda ýatymlaýyn ýa-da saglyk öýüne gatnawly şertlerde lukmançylyk gözegçiligini we bejergini talap edýän dowamly psihiki bozulmalar we ýitileşme döwründäki we/ýa-da derman arkaly köşeşmeýän agyr psihologiki ösýän alamatlar bilen geçýän özüni alyp barmagyň bozulmalary; 6) degişli saglygy goraýyş edaralarynda ýatymlaýyn ýa-da saglyk öýüne gatnawly şertlerde lukmançylyk gözegçiligini we bejergini talap edýän psihiki işjeňleşdiriji serişdeleriň ulanylmagy bilen baglanyşykly psihiki bozulmalar we özüni alyp barmagyň bozulmalary (ýiti zäherlenme, baglylyk sindromy, azarlama sindromy); 7) agyr akymly, dermana durnukly epilepsiýa we tutgaý sindromlary; 8) çişe garşy bejerginiň, şol sanda himioterapiýanyň geçirilmegini talap edýän howply täze döremeler; 9) ahyrlaryň ýa-da içki agzalaryň iriňli keselleri, nekrozy, gangrenasy we gaýragoýulmasyz hirurgiki bejergini talap edýän beýleki ýagdaýlar; 10) köpsanly örgünler we köp mukdardaky bölünip çykmalar bilen deriniň agyr keselleri; 11) intensiw lukmançylyk gözegçiligini, bejergini we idegi talap edýän beýleki keseller we ýagdaýlar. 24. Lukmançylyk garşy görkezmeleriň barlygy ýa-da ýoklugy baradaky karar gatnawly çaganyň resminamasynda "maýyp" derejesi goýlan gününden başlanýan döwrüň göçürmesi esasynda degişli merkeziň ýa-da bölümiň hünärmenleri tarapyndan kabul edilýär. 25. Çagalara saglygy dikeltmek kömegi geçirilende olaryň arzlaryny ýygnamak, bejeriş-anyklaýyş çäreleriň netijeliligine wagtynda baha bermek, çaganyň ýagdaýyna lukmançylyk gözegçiligini amala aşyrmagyň, maslahat bermegiň dessinligini ýokarlandyrmak maksady bilen bu kömek telelukmançylyk aragatnaşygynyň ulanylmagy bilen berlip bilner. 26. Çagalara saglygy dikeltmek kömegini amala aşyrýan saglygy goraýyş edaralary baradaky maglumatlar raýatlara bejeriji lukmanlar tarapyndan, şeýle hem saglygy goraýyş edaralaryň resmi web saýtlarynda we/ýa-da saglygy goraýyş edarasynyň maglumat tagtalarynda ýerleşdirilip bilner. 27. Şu Tertip bilen düzgünleşdirilmedik gatnaşyklar Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen düzgünleşdirilýär. Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan 2026-njy ýylyň 18-nji sentýabrynda 1971 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alyndy
Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministriniň 2026-njy ýylyň 26-njy awgustyndaky 375-iş belgili buýrugy Uly ýaşly adamlara we çagalara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň tertiplerini tassyklamak hakynda 2015-nji ýylyň 23-nji maýynda kabul edilen “Raýatlaryň saglygynyň goralmagy hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 10-njy maddasynyň, 34-nji maddasynyň dördünji böleginiň talaplaryny ýerine ýetirmek maksady bilen, buýurýaryn: 1. Şulary tassyklamaly (goşulýar). 1) Uly ýaşly adamlara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibini; 2) Çagalara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibini. 2. Şu buýrugyň ýerine ýetirilişine Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministriniň orunbasary gözegçilik etmeli. Ministr M.Gaýypow Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministriniň 2026-njy ýylyň 26-njy awgustynda çykaran 375-iş belgili buýrugy bilen tassyklanyldy Uly ýaşly adamlara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibi 1. Şu Uly ýaşly adamlara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibi (mundan beýläk-Tertip) 2015-nji ýylyň 23-nji maýynda kabul edilen “Raýatlaryň saglygynyň goralmagy hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 10-njy maddasyna, 34-nji maddasynyň dördünji bölegine esaslanyp, Türkmenistanda uly ýaşly adamlara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş (mundan beýläk –saglygy dikeltmek) kömegini bermegiň düzgünlerini kesgitleýär. 2. Saglygy dikeltmek adam bedeniniň bozulan işiniň dikeldilmegine ýa-da öweziniň dolunmagyna, şeýle hem zähmet ukyplarynyň dikeldilmegine gönükdirilen bejeriş we öňüni alyş çäreleriniň toplumy bolup durýar. Şeýle hem, saglygy dikeltmek bedeniň zeperlenen agzalarynyň ýa-da ulgamlarynyň ýüze çykmak mümkinçiligi bolan işjeňlik bozulmalarynyň öňüni almaga we olary irki döwürde anyklamaga, maýyplygyň öňüni almaga we onuň derejesini peseltmäge, näsagyň işe ukyplylygyny we onuň jemgyýete sosial taýdan aralaşmagyny saklamaga gönükdirilen lukmançylyk we psihologik häsiýetli çärelerini içine alýar. 3. Şu Tertibiň maksatlary üçin şu düşünjeler ulanylýar: 1) FHK-Funksionirlenmegiň Halkara klassifikatory; 2) saglygy dikeltmek mümkinçiligi (potensialy) – näsagyň bedeniniň funksiýalarynyň dikeldilmeginiň mümkin bolan derejesini görkezýän görkeziji; 3) saglygy dikeltmek boýunça anyklama (diagnoz) – MKB-10 (üýtgedilen halatynda, onuň täze belgisi) bilen birlikde FHK boýunça kesgitlenýän funksional ýagdaýyň lukmançylyk taýdan bahalandyrmasy; 4) saglygy dikeltmek çaklamasy (prognoz)- saglygy dikeltmek mümkinçiligiň (potensialynyň) amala aşmagy boýunça garaşylýan netijeler. 4. Saglygy dikeltmek çäreleri saglygy goraýyş kömeginiň aşakda görkezilen görnüşleriniň çäginde amala aşyrylýar: 1) ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömeginiň; 2) ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömeginiň 3) saglygy goraýyş-durmuş kömeginiň; 4) şypahana kömeginiň. 5. Saglygy dikeltmek şu aşakdaky şertlerde amala aşyrylýar: 1) gatnawly şertlerde, şol sanda saglygy goraýyş işgäri çagyrylan mahalynda öýünde, gije-gündiz gözegçilik edilmezden we bejerilmezden; 2) gündizki ýatymlaýyn şertlerde – gije-gündiz gözegçilik edilmegi we bejerilmegi talap etmeýän, gündizine gözegçilik edilmegi we bejerilmegi; 3) ýatymlaýyn şertlerde – gije-gündiz gözegçilik edilmegi we bejerilmegi. 6. Saglygy dikeltmek ilkinji nobatda, saglygy goraýyş kömeginiň meýilnamalaýyn görnüşidir. Näsagyň bedeniniň bozulan işiniň dikeldilmegine gönükdirilen, öňünden taýýarlanylýan, indiwidual meýilnama laýyklykda amala aşyrylýan öňüni alyş çäreleri geçirilen mahalynda, syrkawyň janyna we saglygyna howp döretmeýän we bejermegiň belli bir wagta yza süýşürilmegi syrkawyň ýagdaýynyň ýaramazlaşmagyna getirmeýän iş bolup durýar. Meýilleşdirilmedik saglygy dikeltmek diňe ýiti ýagdaýlardan soň irki döwür hökmünde mümkindir. 7. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmek garşy görkezmeler ýok bolan ýagdaýynda we lukmançylyk görkezijileri boýunça saglygy goraýyş kömeginiň standartlaryna laýyklygynda ýerine ýetirilýär. 8. Saglygy dikeltmek kömegi üç tapgyrda, Köp ugurly saglygy dikeltmek topary (mundan beýläk – Topar) tarapyndan ýerine ýetirilýär. 9. Saglygy goraýyş edarasy Topary özüniň ugruna, saglygy bejermegiň tapgyryna we näsagyň aýratyn zerurlyklaryna baglylykda döredýär. 10. Toparyň esasy düzümi adatça şu aşakdaky hünärmenlerden ybarat bolup durýar: 1) saglygy dikeltmek boýunça lukman (toparyň utgaşdyryjysy); 2) esasy kesel boýunça inçe ugurly lukman (newrolog, trawmatolog-ortoped, kardiolog we ş.m.); 3) bedenterbiýe-sagaldyş lukmany ýa-da bejeriş bedenterbiýe lukmançylygy boýunça tälimçi-mugallym; 4) psiholog; 5) logoped (eger söz we ýuwutma bozulmalary bar bolsa); 6) saglygy dikeltmek boýunça şepagat uýasy. 10. Keseliň agyrlygyna ýa-da aýratynlygyna görä, Toparyň düzümine aşakda görkezilen hünärmenler hem goşulyp, bilner: 1) ergoterapewt; 2) fizioterapewt; 3) psihoterapewt; 4) durmuş işgäri; 5) kliniki ýagdaýa baglylykda beýleki hünärmenler. 11. Toparyň düzümi we her bir hünärmeniň gatnaşmagynyň gerimi aşakdakylara esaslanyp, kesgitlenýär, ýagny: 1) saglygy dikeltmek boýunça anyklama (diagnoza); 2) funksional bozulma derejesine; 3) näsagyň bejeriş mümkinçiligine, 4) saglygy dikeltmegiň tapgyryna. 12. Toparyň işi indiki tapgyrlara bölünip, ýerine ýetirilýär: 1) näsagyň saglygy dikeltmek boýunça ýagdaýyna we onuň dinamikasyna baha bermek; 2) saglygy dikeltmek üçin anyklamany (diagnozy) kesgitlemek, şunda bedeniniň işjeňligine, adamyň ýaşaýyş ukybyna, onuň saglyk ýagdaýynyň çäklenmeginiň we onuň saglygy dikeltmek boýunça geçirilýän çäreleriň netijesinde üýtgemegine, daşky gurşawyň we şahsy şertleriň täsirine FHK-na laýyklykda baha bermek; 3) bellenen wagtyň çäginde dikelmeginiň ýokary derejesine getirip biljek näsagyň saglygy dikeltmek boýunça mümkinçiligine (potensialyna) (öňki zähmet işjeňligine gaýdyp gelmek, gündelik işlerini ýerine ýetirmek ukybyny saklamak, öz-özüne hyzmat edip bilmek ukybyny dikeltmek) baha bermek; 4) saglygy dikeltmek çäreleriniň geçirmeginiň maksatlaryny we ýüze çykýan meselelerini kesgitlemek; 5) saglygy dikeltmek çärelerini geçirmegiň töwekgelçiligine we saglygy dikeltmek çärelerini geçirmegi çäklendirmelerine baha bermek; 6) saglygy dikeltmek boýunça şahsy meýilnamasyny (mundan beýläk –Meýilnama) düzmek we ýerine ýetirmek; 7) Meýilnama laýyklykda amala aşyrylan saglygy dikeltmek çäreleriň netijeliligine baha bermek; 8) näsagyň saglygy dikeltmek ýagdaýyny, saglygy dikeltmek anyklamany (diagnozy), saglygy dikeltmek mümkinçiliginiň (potensialynyň), näsagda gazanylan hereketiň gidişiniň häsiýetnamasy bilen Meýilnamanyň amala aşyrmagyň netijelerini, näsagy alyp barmagyň indiki taktikasy boýunça maslahatlary öz içinde saklaýan netijäni (saglygy dikeltmek epikrizini) düzmek. 13. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmek çäreleriň birinji tapgyryny “anesteziologiýa we reanimatologiýa”, “newrologiýa”, “trawmatologiýa we ortopediýa”, “ýürek-damar hirurgiýa”, “kardiologiýa”, “iç keselleri”, “onkologiýa”, “neýrohirurgiýa”, “pulmonologiýa” ugurlary boýunça ýatymlaýyn şertlerde ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegini berýän saglygy goraýyş edaralarynyň düzüm böleklerinde geçirmek maslahat berilýär. 14. Birinji tapgyrynda geçirilýän saglygy dikeltmek çäreleri keseliň akymynyň, gaýragoýulmasyz ýagdaýlaryň, operatiw amallardan soňky ýagdaýlaryň (operasiýadan soňky irki döwürde), dowamly agyr ýagdaýlaryň has ýiti (72 sagada çenli) we ýiti döwürlerinde başlanmalydyr we her gün 1 sagatdan az bolmadyk, ýöne 3 sagatdan köp bolmadyk dowamlylykda ýerine ýetirilmelidir. 15. Näsag “anesteziologiýa we reanimatologiýa” ugry boýunça saglygy goraýyş kömegini amala aşyrýan bölümden bejergini dowam etmek maksady bilen, şol sanda ýöriteleşdirilen, ýokary tehnologiýaly boýunça saglygy goraýyş kömegini berýän bölüme geçirilen ýagdaýynda, onuň geçiş epikrizinde saglygy dikeltmek boýunça anyklama (diagnoz) (FHK boýunça kodlaryň sanawy), saglygy dikeltmek mümkinçiligi (potensialy), geçirilen anyklaýyş we saglygy dikeltmek çäreleriň sanawy, olaryň netijeliligi, Meýilnama boýunça görkezijileri, saglygy dikeltmek çäreleriniň geçirmeginiň şertlerini we maksatlaryny beýan etmek bilen olaryň dowam etmegiň zerurlygy barada maslahatlar görkezilmelidir. 16. Saglygy dikeltmek çäreleriň birinji tapgyrynda berilýän kömek Toparyň, degişli ýatymlaýyn bölüminiň bejeriji-lukmanyň we/ýa-da anesteziolog-reanimatolog lukmanyň gatnaşmagynda amala aşyrylýar. 17. Ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegi bilen, saglygy dikeltmegiň ikinji tapgyry boýunça çäreler saglygy goraýyş edaralarynda, şol sanda saglygy goraýyş sagaldyş-dikeldiş merkezlerinde, sagaldyş we şypahana edaralarynda döredilen periferiki nerw ulgamynyň we daýanç-hereket ulgamynyň işiniň bozulmasy bolan näsaglaryň sagaldyş-dikeldiş bölüminde şeýle-de, merkezi nerw ulgamynyň işiniň bozulmasy bolan näsaglaryň, somatiki keselli näsaglaryň sagaldyş-dikeldiş bölüminde ýatymlaýyn şertlerde ýerine ýetirilýär. 18. Saglygy dikeltmegiň ikinji tapgyry birinji tapgyryny ýerine ýetirýän saglygy goraýyş edarasynyň bejeriji lukmanyň ýa-da terapewt lukmanyň, maşgala lukmanyň we degişli ýatymlaýyn saglygy goraýyş edaranyň inçe hünärmen lukmanyň ugradylmagy boýunça geçirilýär. 19. Saglygy dikeltmegiň ikinji tapgyry boýunça geçirilýän çäreler keseliň akymynyň ýa-da şikesiň ýiti we irki dikeliş döwürlerinde, keseliň akymynyň galyndy alamatlarynyň döwründe geçirilip başlanmalydyr we her gün dowamlylygy 3 sagatdan az bolmadyk wagtyň dowamynda geçirilmelidir. 20. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmegiň ikinji tapgyry saglygy goraýyş edaralarynyň sagaldyş-dikeldiş bölümleriniň çäginde düzülen Topar tarapyndan ýerine ýetirilýär. 21. Ikinji tapgyrdaky saglygy dikeltmegiň çäreleri keseliň ýa-da şikesiň ýiti we irki dikeldiş döwürlerinde, şeýle-de galan alamatlaryň saklanýan döwründe başlanmaly we günde azyndan 3 sagat dowamlylykda amala aşyrylmalydyr. 22. Saglygy dikeltmegiň ikinji tapgyryny ýerine ýetirýän saglygy goraýyş edarasyndan näsag çykarylanda, oňa ýatymlaýyn näsagyň saglygy goraýyş resminamasynda keseliň (ýagdaýyň) kliniki kesel kesgidini, saglygy dikeltmek boýunça anyklama (diagnoz) (FHK boýunça kodlaryň sanawy), saglygy dikeltmek mümkinçiligi (potensialy) barada we Meýilnama boýunça maglumatlary, saglygy dikeltmek çärelerini geçirmegiň howp faktorlarynyň görkezijilerini göz öňünde tutmak bilen, saglygy dikeltmek kömeginiň indiki tapgyry barada özünde maglumatlary saklaýan göçürme berilýär. 23. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmegiň üçünji tapgyry ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi berlende gatnawly şertlerde ýa-da gündizki ýatymlaýyn şertlerde (gatnawly şertlerde saglygy dikeldiş bölümi, gündizki ýatymlaýyn şertlerde –hassahana dikeldiş bölümi), şol sanda saglygy dikeldiş merkezlerinde, sagaldyş we şypahana edaralarynda ýerine ýetirilýär. 24. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmegiň üçünji tapgyrda terapewt lukmanyň maşgala lukmanyň, lukman hünärmeniniň ugradyşy ýa-da saglygy dikeltmegiň birinji we/ýa-da ikinji tapgyryny ýerine ýetirýän saglygy goraýyş edarasynyň bejeriji lukmanyň ugradylmagy boýunça geçirilýär. 25. Üçünji tapgyrynda geçirilýän çäreler her 48 sagatda bir gezekden seýrek däl we dowamlylygy 3 sagatdan az bolmadyk görnüşde geçirilmelidir. 26. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmegiň üçünji tapgyryndaky kömek şu Tertibiň ýigrimi üçünji böleginde görkezilen saglygy goraýyş edaralarynyň ýa-da bölümleriniň işgärlerinden düzülen Topar tarapyndan ýerine ýetirilýär. 27. Uly ýaşly adamlary saglygy dikeltmek kömegini almaklyga ugratmaklygyň zerurlygy barada mesele bejergini amala aşyrýan lukman tarapyndan çözülýär. 28. Bejeriji lukman saglygy dikeltmegiň lukmançylyk görkezmelerini we oňa garşy görkezmeleriň ýokdugyny kesgitläp, saglygy dikeltmegiň wagtyny, degişli ugruny we tapgyryny saýlamak bilen näsagy saglygy dikeltmek kömegini almak üçin degişli saglygy goraýyş edarasyna (bölüme) ugratmak barada karara gelýär. 29. Saglygy dikeltmegi amala aşyrýan saglygy goraýyş edarasynyň lukmany aşakdaky hereketleri ýerine ýetirmelidir: 1) saglygy dikeltmek işi başlamazdan öň näsagyň kliniki saglyk ýagdaýyny bahalandyrmak; 2) Toparyň hünärmenleri tarapyndan saglygy dikeltmek işi başlamazdan öň geçiren barlaglarynyň netijelerini göz öňünde tutup, başlangyç saglygy dikeltmek ýagdaýyny bahalandyrmak (diagnoz goýmak); 3) MKB-10-a (üýtgedilen halatynda, onuň täze belgisi) laýyklykda, bar bolan kliniki kesel kesgidinden başga-da, saglygy dikeltmek boýunça anyklamany (diagnozy) kesgitlemek; 4) saglygy dikeltmek mümkinçiligini (potensialyny) bahalandyrmak; 5) Toparyň netijenamalaryny göz öňünde tutup, saglygy dikeltmegiň maksadyny kesgitlemek; 6) Meýilnamany işläp düzmek we anyk keseliň ugry üçin kliniki görkezmelere laýyklykda saglygy dikeltmek tapgyryň optimal dowamlylygyny kesgitlemek; 7) saglygy dikeltmek çäreleri wagtynda näsagyň kliniki saglyk ýagdaýyny azyndan üç günde bir gezek (ýa-da günde azyndan üç gezek reanimasiýa bölüminde) gözegçilik etmek; 8) näsagyň dikeldiş ýagdaýyny saglygy dikeltmek tapgyryň dowamynda hepdede azyndan bir gezek we şol tamamlanandan soň bahalandyrmak; 9) geçirilen saglygy dikeltmek çäreleriniň netijeliliginiň we tapgyr tamamlanandan soň saglygy dikeltmek çaklamasyny (prognozy)- bahalandyrmak; 10) öýde saglygy dikeltmek çäreleriniň zerurlygy barada lukmançylyk maslahatlaryny bermek. 30. Näsag saglygy dikeltmek prosesiniň işjeň gatnaşyjysydyr. Topar aşakdakylary ýerine ýetirmelidir: 1) näsaga saglygy dikeltmegiň maksatlary, usullary, garaşylýan netijeleri we möhleti barada düşnükli görnüşde habar bermelidir; 2) näsagy (we zerur bolanda, onuň kanuny wekilini) Meýilnamanyň maksatlaryny we wezipelerini kesgitlemäge çekmelidir; 3) näsagyň fiziki taýdan çydamlylygyny hormatlamak bilen saglygy dikeltmegiň seanslaryna gatnaşmagyny üpjün etmelidir; 4) näsaga öýde özbaşdak ýerine ýetirmek üçin tassyklanan saglygy dikeltmek barada görkezmeleri, teklipleri ýazmaça bermelidir. 31. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmek kömegini berýän saglygy goraýyş edaralar näsaglara toplumlaýyn saglygy dikeltmek kömegini geçirmek maksady bilen, saglygy dikeldiş merkezine ýa-da saglygy dikeltmek bölümine ýerleşmänkä näsagyň saglyk ýagdaýyna baha bermelidirler we lukmançylyk görkezmeleriň we/ýa-da garşy görkezmeleriň bardygyna görä hereket etmelidirler. Garşy görkezmeleriň bolmagy bilen baglylykda saglygy dikeltmek kömegini alýan adama şol hyzmatlary ýerine ýetirmekden ýüz öwrülip bilner. 32. Toplumlaýyn saglygy dikeltmek kömegini, şol sanda maýyplaryň abilitasiýasyny geçirmäge garşy görkezmeler, bolup indiki keseller we ýagdaýlar degişli: 1) bakteriýalaryň bölünip çykýanlygyny tassyklaýan islendik agzalaryň we ulgamlaryň inçekeseli; 2) ýiti ýokanç keseller ýa-da ýitileşme döwründäki, agyr akymly we/ýa-da daş-töweregindäkiler üçin ýokançly dowamly ýokanç keseller, şeýle hem näbelli etiologiýaly ysytmalar we örgünler; 3) saglygy goraýyş edarasynyň ýatymlaýyn ýa-da saglyk öýüne gatnawly şertlerde lukmançylyk gözegçiligini we bejergini talap edýän içki agzalaryň we ulgamlaryň ýiti ýokanç däl keselleri ýa-da dowamly ýokanç däl keselleriniň ýitileşmesi; 4) irki dikeldiş döwründe içki agzalaryň ýiti ýokanç däl keselleri ýa-da dowamly ýokanç däl keselleriniň ýitileşmesi; 5) degişli saglygy goraýyş edaralarynda ýatymlaýyn ýa-da saglyk öýüne gatnawly şertlerde lukmançylyk gözegçiligini we bejergini talap edýän dowamly psihiki bozulmalar we ýitileşme döwründäki we/ýa-da derman arkaly köşeşmeýän agyr psihologiki ösýän alamatlar bilen geçýän özüni alyp barmagyň bozulmalary; 6) degişli saglygy goraýyş edaralarynda ýatymlaýyn ýa-da saglyk öýüne gatnawly şertlerde lukmançylyk gözegçiligini we bejergini talap edýän psihiki işjeňleşdiriji serişdeleriň ulanylmagy bilen baglanyşykly psihiki bozulmalar we özüni alyp barmagyň bozulmalary (ýiti zäherlenme, baglylyk sindromy, azarlama sindromy); 7) agyr akymly, dermana durnukly epilepsiýa we tutgaý sindromlary; 8) çişe garşy bejerginiň, şol sanda himioterapiýanyň geçirilmegini talap edýän howply täze döremeler; 9) ahyrlaryň ýa-da içki agzalaryň iriňli keselleri, nekrozy, gangrenasy we gaýragoýulmasyz hirurgiki bejergini talap edýän beýleki ýagdaýlar; 10) köpsanly örgünler we köp mukdardaky bölünip çykmalar bilen deriniň agyr keselleri; 11) intensiw lukmançylyk gözegçiligini, bejergini we idegi talap edýän beýleki keseller we ýagdaýlar. 32. Lukmançylyk garşy görkezmeleriň barlygy ýa-da ýoklugy baradaky karar gatnawly näsagyň resminamasynda “maýyp” derejesi goýlan gününden başlanýan döwrüň göçürmesi esasynda merkeziň ýa-da bölümiň hünärmenleri tarapyndan kabul edilýär. 33. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmek kömegi geçirilende olaryň arzlaryny ýygnamak, bejeriş-anyklaýyş çäreleriň netijeliligine wagtynda baha bermek, näsagyň ýagdaýyna lukmançylyk gözegçiligini amala aşyrmagyň, maslahat bermegiň dessinligini ýokarlandyrmak maksady bilen bu kömegi telelukmançylyk aragatnaşygynyň ulanylmagy bilen berlip bilner. 34. Uly ýaşly adamlara saglygy dikeltmek kömegini amala aşyrýan saglygy goraýyş edaralary baradaky maglumatlar raýatlara bejeriji lukmanlar tarapyndan, şeýle hem saglygy goraýyş edaralaryň resmi web saýtlarynda we/ýa-da saglygy goraýyş edarasynyň maglumat tagtalarynda ýerleşdirilip bilner. 35. Şu Tertip bilen düzgünleşdirilmedik gatnaşyklar Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen düzgünleşdirilýär. Türkmenistanyň Saglygy goraýyş we derman senagaty ministriniň 2026-njy ýylyň 26-njy awgustynda çykaran 375-iş belgili buýrugy bilen tassyklanyldy Çagalara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibi 1. Şu Çagalara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş kömegini bermegiň Tertibi (mundan beýläk-Tertip) 2015-nji ýylyň 23-nji maýynda kabul edilen “Raýatlaryň saglygynyň goralmagy hakynda” Türkmenistanyň Kanunynyň 10-njy maddasyna, 34-nji maddasynyň dördünji bölegine esaslanyp, Türkmenistanda çagalara saglygy goraýyş dikeldiş usulynda saglygy goraýyş (mundan beýläk –saglygy dikeltmek) kömegini bermegiň düzgünlerini kesgitleýär. 2. Şu Tertipde çagalaryň tebigy ýaş we anatomiki-fiziologiki aýratynlyklaryny, esasy keseliniň akymynyň agyrlygyny, dikeldiş mümkinçiliklerini, utgaşyp geçýän kesellerini, mnestiko-intellektual ulgamynda bozulmalaryň barlygyny göz öňünde tutmak bilen bejeriş faktorlary, dermansyz bejergini we başga usullary toplumlaýyn ulanmagyň esasynda keselleriň esasy toparlary ýa-da aýratyn nozologiki görnüşler boýunça çagalaryň saglygy goraýyş sagaldyş-dikeldiş işlerini guramagyň düzgünleri kesgitlenilýär. 3. Saglygy dikeltmek çaga bedeniniň bozulan işiniň dikeldilmegine ýa-da öweziniň dolunmagyna gönükdirilen bejeriş we öňüni alyş çäreleriniň toplumy bolup durýar. 4. Şu Tertibiň maksatlary üçin şu düşünjeler ulanylýar: 1) FHK-Funksionirlenmegiň Halkara klassifikatory; 2) saglygy dikeltmek mümkinçiligi (potensialy) – çaga bedeniniň funksiýalarynyň dikeldilmeginiň mümkin bolan derejesini görkezýän görkeziji; 3) saglygy dikeltmek boýunça anyklama (diagnoz) – MKB-10 (üýtgedilen halatynda, onuň täze belgisi) bilen birlikde FHK boýunça kesgitlenýän funksional ýagdaýyň lukmançylyk taýdan bahalandyrmasy; 4) saglygy dikeltmek çaklamasy (prognoz)- saglygy dikeltmek mümkinçiligiň (potensialynyň) amala aşmagy boýunça garaşylýan netijeler. 5. Çagalara saglygy dikeltmek kömegi fiziobejeriş we saglygy goraýyş dikeldiş hyzmatlary ýerine ýetirýän saglygy goraýyş edaralarynda (mundan beýläk - saglygy goraýyş edaralary) amala aşyrylýar. 6. Saglygy dikeltmek çäreleri saglygy goraýyş kömeginiň aşakda görkezilen görnüşleriniň çäginde amala aşyrylýar: 1) ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömeginiň; 2) ýöriteleşdirilen saglygy goraýyş kömeginiň 3) saglygy goraýyş-durmuş kömeginiň; 4) şypahana kömeginiň. 5. Saglygy dikeltmek şu aşakdaky şertlerde amala aşyrylýar: 1) gatnawly şertlerde, şol sanda saglygy goraýyş işgäri çagyrylan mahalynda öýünde, gije-gündiz gözegçilik edilmezden we bejerilmezden; 2) gündizki ýatymlaýyn şertlerde – gije-gündiz gözegçilik edilmegi we bejerilmegi talap etmeýän, gündizine gözegçilik edilmegi we bejerilmegi; 3) ýatymlaýyn şertlerde – gije-gündiz gözegçilik edilmegi we bejerilmegi. 7. Saglygy dikeltmek ilkinji nobatda, saglygy goraýyş kömeginiň meýilnamalaýyn görnüşidir. Çaganyň bedeniniň bozulan işiniň dikeldilmegine gönükdirilen, öňünden taýýarlanylýan, indiwidual meýilnama laýyklykda amala aşyrylýan öňüni alyş çäreleri geçirilen mahalynda, syrkawyň janyna we saglygyna howp döretmeýän we bejermegiň belli bir wagta yza süýşürilmegi syrkawyň ýagdaýynyň ýaramazlaşmagyna getirmeýän iş bolup durýar. Meýilleşdirilmedik saglygy dikeltmek diňe ýiti ýagdaýlardan soň irki döwür hökmünde mümkindir. 8. Çagalara saglygy dikeltmek garşy görkezmeler ýok bolan ýagdaýynda we lukmançylyk görkezijileri boýunça saglygy goraýyş kömeginiň standartlaryna laýyklygynda ýerine ýetirilýär. 9. Çagalaryň, şol sanda pes agramly doglan çagalara saglygy dikeltmek kömegi kesel başlanandan soň, mümkin boldugyça irki möhletde, agyrlaşmalaryň, gaýraüzülmeleriň ýüze çykmagynyň howpundan öň we/ýa-da ýaşaýşa ukyplylygyň dikeldilmeginiň mümkinçiligi ýokary bolan döwürde geçirilmelidir. 10. Çagalara saglygy dikeltmek kömegi şu işleri geçirmegiň çylşyrymlylygyna, ýagny gözegçiligiň derejesine baglylykda aşakdakylary göz öňünde tutmak bilen ýerine ýetirilýär: 1) çaganyň ýagdaýynyň agyrlyk derejesini (bedeniň gurluşlarynyň we ulgamlarynyň işjeňlikleriniň bozulmagynyň, çaganyň işjeňliginiň we onuň daşky gurşaw bilen täsirleşmeginiň çäklenmeginiň ýüze çykyşy) - örän agyr, agyr, orta agyr, ýeňil dereje; 2) keseliň akymy - ýiti, ýitiasty, dowamly; 3) keseliň akymynyň döwri - kliniki alamatlaryň gozgamagy, gaýtalanmagy we gowşamagy; 4) esasy keseliň gaýraüzülmeleriniň we/ýa-da esasy keseliň geçişini agyrlaşdyrýan utgaşyp geçýän keselleriň bolmagy. 11. Gözegçiligiň anyklaýyş derejeleri: 1) V derejesi - örän agyr ýa-da agyr ýagdaýlarda işjeňligiň, ýaşaýyş ukybynyň çäklenmeginiň we saglygyň peselmeginiň FHK-nyň adalgalarynda beýan edilen bedeniň işjeňlikleriniň agyr bozulmalary bilen keseliň ýiti akymy, ýitileşme ýa-da gaýtalanýan döwri, şol sanda esasy keseliň gaýraüzülmeleriniň we/ýa-da onuň geçişini agyrlaşdyrýan utgaşyp geçýän keselleriň islendik döwri (reanimasion hassalar); 2) IV derejesi - agyr ýa-da orta agyr ýagdaýlarda, gije-gündiziň dowamynda üznüksiz gözegçiligi talap edýän, FHK-nyň adalgalarynda beýan edilen bedeniň işjeňliginiň agyr ýa-da aram bozulmalary bilen, keseliň ýiti ýa-da ýitiasty akymy, şol sanda esasy keseliň gaýraüzülmeleriniň we/ýa-da utgaşyp geçýän agyr ýa-da orta agyr keselleriň gowşama döwri, agyr ýagdaý, dowamly akym, gowşama döwri, şol sanda esasy keseliň gaýraüzülmeleriniň we/ýa-da utgaşyp geçýän agyr ýa-da orta agyr keselleriň gowşama döwri ýa-da gaýraüzülmeleriň ýüze çykmagynyň ýokary howpy (hassahana derejesi); 3) III derejesi - orta agyr ýagdaýlarda, FHK-nyň adalgalarynda beýan edilen beden işjeňliginiň aram bozulmalary bilen, dowamly akym, gowşama döwri, şol sanda esasy keseliň gaýraüzülmeleriniň we/ýa-da utgaşyp geçýän keselleriň gowşama döwri ýa-da gaýraüzülmeleriň ýüze çykmagynyň ýokary howpunyň bolmagy (hassahana derejesi); 4) II derejesi - ýeňil ýagdaý, FHK-nyň adalgalarynda beýan edilen bedeniň işjeňlikleriniň ýeňil bozulmalary bilen, dowamly akym, gowşama döwri, şol sanda esasy keseliň gaýraüzülmeleriniň we/ýa-da utgaşyp geçýän keselleriň gowşama döwri (saglyk öýi derejesi); 5) I derejesi - kanagatlanarly ýagdaý, FHK-nyň adalgalarynda beýan edilen bedeniň işjeňlikleriniň ýeňil bozulmalary bilen, dowamly akym, gowşama döwri (saglygy dikeltmek derejesi). 12. Çagalara saglygy dikeltmek kömegi üç tapgyrda Köp ugurly saglygy dikeltmek topary (mundan beýläk – Topar) tarapyndan amala aşyrylýarlar. 13. Saglygy goraýyş edarasy Topary özüniň ugruna, saglygy bejermegiň tapgyryna we çaganyň aýratyn zerurlyklaryna baglylykda döredýär. 14. Saglygy dikeltmegiň tapgyrlary şu aşakdaky işleri öz içine alýarlar: 1) birinji tapgyrda - ýiti döwürde, esasy keseliň ýitileşmek (residiw) döwründe ýa-da şikesiň ýiti döwründe, operasiýadan soňky döwürde amala aşyrylýan, ýagny: a) gözegçiligiň V derejesinde - anesteziologiýa-reanimasiýa bölümleriň ýa-da esasy keseliň ugry boýunça saglygy goraýyş edaralarynyň, dogrum edaralarynyň reanimasiýa we intensiw bejeriş otaglarynyň ýatymlaýyn şertlerinde; b) gözegçiligiň IV derejesinde - ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegini berýän saglygy goraýyş edaralarynyň ýörite bölümleriniň, saglygy goraýyş edaralarynyň çaga dogrum bölümleriniň ýatymlaýyn şertlerinde; 2) ikinji tapgyr- çagalara saglygy dikeltmek kömegi keseliň ýa-da şikesiň ýiti (ýitiasty) döwri tamamlanandan soň, esasy keseliň dowamly akymynda - ýitileşme ýok döwründe amala aşyrylýan, ýagny: a) gözegçiligiň IV, III derejelerinde - ýatymlaýyn şertlerde, saglygy dikeldiş merkezlerinde ýa-da ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly lukmançylyk kömegini berýän lukmançylyk edaralarynyň lukmançylyk sagaldyş-dikeldiş bölümlerinde, sagaldyş we şypahana edaralarynyň düzüm bölegi bolup durýan lukmançylyk sagaldyş-dikeldiş bölümlerinde; b) gözegçiligiň III derejesinde – gündizki ýatymlaýyn şertlerde, saglygy dikeldiş merkezlerinde ýa-da ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýaly saglygy goraýyş kömegini berýän saglygy goraýyş edaralarynyň saglygy dikeldiş bölümlerinde, sagaldyş we şypahana edaralarynyň düzüm bölegi bolup durýan saglygy dikeldiş bölümlerinde. 3) üçünji tapgyr-keseliň ýa-da şikesiň ýiti (ýitiasty) döwri tamamlanandan soň, keseliň dowamly akymynda - ýitileşme ýok döwründe, gözegçiligiň III, II, I derejelerinde, ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegini berýän saglygy goraýyş edaralarynda gündizki ýatymlaýyn we/ýa-da gatnawly şertlerde amala aşyrylýar. 15. Topar saglygy dikeltmek kömeginiň tapgyryna baglylykda, her çaga aýratynlykda, takyk ylalaşykly we koordinirlenen hereketlerden ybarat bolan saglygy goraýyş kömegini berýän hünärmenleri birleşdirýän we keseliň adalgasyna, agyrlygyna, akymynyň döwrüne we geçiş aýratynlyklaryna laýyklykda düzülýän düzümidir. 16. Toparyň esasy düzümi adatça şu aşakdaky hünarmenlerden ybarat bolup durýar: 1) saglygy dikeltmek boýunça lukman (toparyň utgaşdyryjysy); 2) esasy kesel boýunça inçe ugurly lukman (newrolog, trawmatolog-ortoped, kardiolog we ş.m.); 3) bedenterbiýe-sagaldyş lukmany ýa-da bejeriş bedenterbiýe lukmançylygy boýunça tälimçi-mugallym; 4) psiholog; 5) logoped (eger söz we ýuwutma bozulmalary bar bolsa); 6) saglygy dikeltmek boýunça şepagat uýasy. 17. Keseliň agyrlygyna ýa-da aýratynlygyna görä Toparyň düzümine aşakda görkezilen hünärmenler hem goşulyp, bilner: 1) ergoterapewt; 2) fizioterapewt; 3) psihoterapewt; 4) durmuş işgäri; 5) kliniki ýagdaýa baglylykda beýleki hünärmenler. 18. Toparyň düzümi we her bir hünärmeniň gatnaşmagynyň gerimi aşakdakylara esaslanyp, kesgitlenýär, ýagny: 1) saglygy dikeltmek boýunça anyklama (diagnoza); 2) funksional bozulma derejesine; 3) çaganyň bejeriş mümkinçiligine, 4) saglygy dikeltmegiň tapgyryna. 19. Çaga ýöriteleşdirilen, şol sanda ýokary tehnologiýalaşdyrylan saglygy goraýyş kömegi ýa-da ilkinji saglygy goraýyş-sanitariýa kömegi berilýän, şol sanda dispanser gözegçiligi amala aşyrylýan saglygy goraýyş edaranyň bejeriji lukmany, saglygy dikeltmek işlerini geçirmäge lukmançylyk görkezmeleri anyklanylandan we garşy görkezmeleriň ýoklugy kesgitlenenden soň, keseliň ugry boýunça kliniki maslahatlara we şu Tertibiň ýedinji-dokuzynjy böleklerine laýyklykda çagany saglygy dikeltmek kömegine ugratmak we olary geçirmegiň möhleti, saglygy dikeltmek kömeginiň tapgyryny we saglygy dikeltmek kömegini ýerine ýetirýän saglygy goraýyş edaranyň toparyny saýlamak barada çözgüt kabul edýär. 20. Saglygy dikeltmek kömegini ýerine ýetirýän saglygy goraýyş edaranyň bejeriji lukmany tarapyndan aşakdaky hereketler geçirilýär: 1) çagalaryň saglygy dikeltmek kömegini geçirip başlamazdan öň, çaganyň saglygynyň kliniki ýagdaýyna baha bermek; 2) Toparyň hünärmenleri tarapyndan saglygy dikeltmek işi başlamazdan öň geçiren barlaglarynyň netijelerini göz öňünde tutup, başlangyç saglygy dikeltmek ýagdaýyny bahalandyrmak (diagnoz goýmak); 3) MKB-10-a (üýtgedilen halatynda, onuň täze belgisi) laýyklykda, bar bolan kliniki kesel kesgidinden başga-da, saglygy dikeltmek boýunça anyklamany (diagnozy) kesgitlemek; 4) saglygy dikeltmek mümkinçiligini (potensialyny) (bellenen wagtyň çäginde, bedeniň şahsy ätiýaçlyklaryny we onuň öwezini dolma mümkinçiliklerini, saglygy dikeltmek çärelerini geçirmegi çäklendirýän gaýraüzülmeleriň ýüze çykmagynyň howp faktorlaryny we daşky gurşawyň täsirini (şol sanda, çaganyň hossarlarynyň we/ýa-da çaganyň bejergä bolan ýykgynlygyny göz öňünde tutmak) bilen, dikeldişiň maksimal mümkin bolan derejesini we/ýa-da çaganyň bedeniniň bozulan işjeňlikleriniň we ýaşaýyş ukybynyň çäklenmeleriniň öwezini dolma mümkinçiliklerini bahalandyrýan we keseliň ugry boýunça kliniki maslahatlarda görkezilen bahalandyrma şkalalaryna laýyklykda kesgitlenilýän görkezijä) bahalandyrmak; 5) Toparyň hünärmenleriniň saglygy dikeltmek kömegini geçirip başlamazdan öňki netijelerini hasaba almak bilen, dikeldiş çärelerini geçirmegiň maksadyny (saglygy dikeltmek işlerini geçirmek üçin bellenilen döwürde dikeldiş mümkinçiliklerini durmuşa geçirmäge gönükdirilen saglygy dikeltmek çäreleriň toplumyny geçirmegiň garaşylýan netijesini) kesgitlemek; 6) Meýilnamany işläp düzmek we anyk keseliň ugry üçin kliniki görkezmelere laýyklykda saglygy dikeltmek tapgyryň optimal dowamlylygyny kesgitlemek; 7) çagalaryň saglygy dikeltmek çäreleri geçirilýän wagty üç günde 1 gezekden az bolmadyk ýygylykda, üç ýaşa çenli çagalar üçin - alnan maglumatlary keseliň taryhynda bellemek bilen her gün, reanimasiýa we intensiw bejergi bölüminde (otagynda) - günde 3 gezekden az bolmadyk ýygylykda çaganyň saglygynyň kliniki ýagdaýynyň geçiş dowamlylygyna bahalandyrmak, şol sanda gaýraüzülmeleriň döremek howpuny ýüze çykarmak maksady bilen; 8) saglygy dikeltmek çäreleri geçirilýän wagtynda çaganyň kliniki saglyk ýagdaýyny azyndan üç günde bir gezek (ýa-da günde azyndan üç gezek reanimasiýa bölüminde) gözegçilik etmek; 9) çaganyň dikeldiş ýagdaýyny saglygy dikeltmek tapgyryň dowamynda hepdede azyndan bir gezek we şol tamamlanandan soň bahalandyrmak; 10) geçirilen saglygy dikeltmek çäreleriniň netijeliliginiň we tapgyr tamamlanandan soň saglygy dikeltmek çaklamasyny (prognozy)- bahalandyrmak; 11) çaganyň ata-enesine ýa-da başga kanuny wekiline gowşurylýan çykaryş epikrizde görkezilýän, öýde saglygy dikeltmek çäreleriniň zerurlygy barada lukmançylyk maslahatlaryny bermek. 21.Toparyň hünärmenleri aşakda görkezilen hereketleri ýerine ýetirýärler: 1) çaganyň saglygy dikeldiş ýagdaýyna we saglygy dikeliş mümkinçiligine (potensialyny) bahalandyrmaga gatnaşmagy; 2) çaga saglygy dikeltmek kömegini geçirip başlamazdan onuň geçirmegiň maksadyny kesgitlemegi; 3) çaganyň fiziki taýdan çydamlylygyny nazara almak bilen saglygy dikeltmegiň Meýilnamasyny düzmegi we gatnaşmagyny üpjün etmegi; 4) saglygy dikeldiş ýagdaýyny saglygy dikeltmek tapgyryň dowamynda hepdede azyndan bir gezek we şol tamamlanandan soň bahalandyrmagy; 5) çagalaryň saglygy dikeltmek tapgyry tamamlananda, geçirilen çäreleriniň netijeliligini bahalandyrmagy; 6) çaganyň ata-enesine ýa-da başga kanuny wekiline çaga öýde özbaşdak ýerine ýetirmek üçin tassyklanan saglygy dikeltmek barada görkezmeleri we teklipleri bermekligi. 22. Uly ýaşly adamlary saglygy dikeltmek kömegini berýän saglygy goraýyş edaralar çagalara toplumlaýyn saglygy dikeltmek kömegini geçirmek maksady bilen saglygy dikeldiş merkezine ýa-da saglygy dikeltmek bölümine ýerleşmänkä çaganyň saglyk ýagdaýyna baha bermelidirler we lukmançylyk görkezmeleriň we/ýa-da garşy görkezmeleriň bardygyna görä hereket etmelidirler. Garşy görkezmeleriň bolmagy bilen baglylykda saglygy dikeltmek kömegini alýan adama şol hyzmatlary ýerine ýetirmekden ýüz öwrülip bilner. 23. Toplumlaýyn saglygy dikeltmek kömegini, şol sanda maýyplaryň abilitasiýasyny geçirmäge garşy görkezmeler bolup indiki keseller we ýagdaýlar degişli: 1) bakteriýalaryň bölünip çykýanlygyny tassyklaýan islendik agzalaryň we ulgamlaryň inçekeseli; 2) ýiti ýokanç keseller ýa-da ýitileşme döwründäki, agyr akymly we/ýa-da daş-töweregindäkiler üçin ýokançly dowamly ýokanç keseller, şeýle hem näbelli etiologiýaly ysytmalar we örgünler; 3) saglygy goraýyş edarasynyň ýatymlaýyn ýa-da saglyk öýüne gatnawly şertlerde lukmançylyk gözegçiligini we bejergini talap edýän içki agzalaryň we ulgamlaryň ýiti ýokanç däl keselleri ýa-da dowamly ýokanç däl keselleriniň ýitileşmesi; 4) irki dikeldiş döwründe içki agzalaryň ýiti ýokanç däl keselleri ýa-da dowamly ýokanç däl keselleriniň ýitileşmesi; 5) degişli saglygy goraýyş edaralarynda ýatymlaýyn ýa-da saglyk öýüne gatnawly şertlerde lukmançylyk gözegçiligini we bejergini talap edýän dowamly psihiki bozulmalar we ýitileşme döwründäki we/ýa-da derman arkaly köşeşmeýän agyr psihologiki ösýän alamatlar bilen geçýän özüni alyp barmagyň bozulmalary; 6) degişli saglygy goraýyş edaralarynda ýatymlaýyn ýa-da saglyk öýüne gatnawly şertlerde lukmançylyk gözegçiligini we bejergini talap edýän psihiki işjeňleşdiriji serişdeleriň ulanylmagy bilen baglanyşykly psihiki bozulmalar we özüni alyp barmagyň bozulmalary (ýiti zäherlenme, baglylyk sindromy, azarlama sindromy); 7) agyr akymly, dermana durnukly epilepsiýa we tutgaý sindromlary; 8) çişe garşy bejerginiň, şol sanda himioterapiýanyň geçirilmegini talap edýän howply täze döremeler; 9) ahyrlaryň ýa-da içki agzalaryň iriňli keselleri, nekrozy, gangrenasy we gaýragoýulmasyz hirurgiki bejergini talap edýän beýleki ýagdaýlar; 10) köpsanly örgünler we köp mukdardaky bölünip çykmalar bilen deriniň agyr keselleri; 11) intensiw lukmançylyk gözegçiligini, bejergini we idegi talap edýän beýleki keseller we ýagdaýlar. 24. Lukmançylyk garşy görkezmeleriň barlygy ýa-da ýoklugy baradaky karar gatnawly çaganyň resminamasynda "maýyp" derejesi goýlan gününden başlanýan döwrüň göçürmesi esasynda degişli merkeziň ýa-da bölümiň hünärmenleri tarapyndan kabul edilýär. 25. Çagalara saglygy dikeltmek kömegi geçirilende olaryň arzlaryny ýygnamak, bejeriş-anyklaýyş çäreleriň netijeliligine wagtynda baha bermek, çaganyň ýagdaýyna lukmançylyk gözegçiligini amala aşyrmagyň, maslahat bermegiň dessinligini ýokarlandyrmak maksady bilen bu kömek telelukmançylyk aragatnaşygynyň ulanylmagy bilen berlip bilner. 26. Çagalara saglygy dikeltmek kömegini amala aşyrýan saglygy goraýyş edaralary baradaky maglumatlar raýatlara bejeriji lukmanlar tarapyndan, şeýle hem saglygy goraýyş edaralaryň resmi web saýtlarynda we/ýa-da saglygy goraýyş edarasynyň maglumat tagtalarynda ýerleşdirilip bilner. 27. Şu Tertip bilen düzgünleşdirilmedik gatnaşyklar Türkmenistanyň beýleki kadalaşdyryjy hukuk namalary bilen düzgünleşdirilýär. Türkmenistanyň Adalat ministrligi tarapyndan 2026-njy ýylyň 18-nji sentýabrynda 1971 bellige alyş belgisi bilen döwlet belligine alyndy