Olimlar Andes hantavirusining inson hujayralariga kirish mexanizmini aniqladilar
Amul Info ·
Nature jurnalida chop etilgan tadqiqotda olimlar Andes hantavirusi inson hujayralariga qanday birikishi va antitanalar bu jarayonni qanday to‘sishini aniqladilar. Ushbu kashfiyot hantavirus infeksiyalariga qarshi yangi davolash usullarini ishlab chiqishga yordam berishi mumkin.
Olimlar Janubiy Amerikada uchraydigan Andes hantavirusi inson hujayralariga qanday yopishishi va infeksiyaning oldini olishga qodir antitanalar uning ta’sirini qanday to‘sishini aniqladilar. Nature ilmiy jurnalida chop etilgan tadqiqot natijalari hantavirus infeksiyalariga qarshi yangi dori vositalarini ishlab chiqish imkoniyatlarini ochib bermoqda.
Hantaviruslar — asosan kemiruvchilar orqali tarqaladigan RNK saqlovchi viruslar guruhidir. Odamlar ko‘pincha zararlangan kemiruvchilarning siydigi, najasi yoki so‘lagi zarralari bilan ifloslangan changni nafas orqali yutish natijasida ushbu viruslarni yuqtirib olishlari mumkin.
Hantaviruslarning ayrim turlari asosan Yevropa va Osiyoda, boshqalari esa Amerika qit’asida uchraydi. Ularning ba’zilari buyraklarga zarar yetkazuvchi gemorragik isitmani keltirib chiqaradi, boshqalari esa o‘pka va yurak faoliyatiga ta’sir qilishi mumkin. Og‘ir holatlarda nafas yetishmovchiligi yuzaga kelib, hayot uchun xavf tug‘diradi. Hozirgi vaqtda hantavirus infeksiyalarini davolash uchun maxsus tasdiqlangan virusga qarshi dori vositalari cheklangan. Shu sababli davolash asosan kasallik alomatlarini yengillashtirishga qaratiladi.
Fransiyadagi Parij-Site universitetidan Leandro Battini boshchiligidagi xalqaro olimlar guruhi Andes hantavirusining hujayralarga kirish mexanizmini o‘rgandi. Ushbu virusning o‘ziga xos jihati shundaki, boshqa hantaviruslarning aksariyatidan farqli ravishda, ayrim holatlarda u odamdan odamga yuqishi mumkin.
Virus inson hujayrasiga kirishi uchun avvalo uning yuzasiga yopishishi kerak. Andes hantavirusi bu maqsadda hujayralar yuzasida joylashgan PCDH1 oqsilidan foydalanadi. Ushbu oqsil qon tomirlari hujayralarida ham uchraydi va odatda hujayralarning o‘zaro bog‘lanishida ishtirok etadi. Olimlar virus bilan mazkur oqsil o‘rtasidagi aloqani avvaldan bilishgan bo‘lsa-da, ularning qanday birikishi to‘liq aniqlanmagan edi.
Tadqiqotchilar laboratoriya sharoitida virus yuzasidagi oqsilli o‘simtaning modelini tayyorlab, uni PCDH1 retseptori bilan birgalikda kriyoelektron mikroskopiya yordamida o‘rgandilar. Ushbu usul ularning tuzilishini juda yuqori aniqlikda tahlil qilish imkonini berdi.
Natijada Gn oqsilining to‘rtta molekulasi birlashib, virus yuzasidagi o‘simtaning markazida kichik chuqurcha hosil qilishi aniqlandi. PCDH1 oqsilining muayyan qismi shu chuqurchaga kirib, bir vaqtning o‘zida Gn oqsilining to‘rtta molekulasi bilan bog‘lanadi. Demak, retseptorni tanib olish uchun zarur bo‘lgan tuzilma faqat virusning oqsilli o‘simtasi to‘liq shakllangandagina yuzaga keladi. O‘simtaning Gc deb ataladigan boshqa oqsili esa virus qobig‘ining hujayra membranasi bilan qo‘shilishiga yordam beradi.
Olimlar Gn oqsilining inson hujayralarini tanib olishda ishtirok etadigan uchta kichik tuzilma qismini ham aniqladilar. Tajribalar davomida boshqa bir hantavirus — Hantaan virusining tegishli qismlari Andes virusining qismlari bilan almashtirildi. Shundan so‘ng laboratoriyada tayyorlangan virus zarralari PCDH1 retseptori bilan bog‘lana boshladi. Biroq bu bog‘lanish dastlabki Andes virusidagiga qaraganda kuchsizroq bo‘ldi.
Tadqiqotning muhim natijalaridan yana biri antitanalarning virusning hujayraga yopishishiga qanday to‘sqinlik qilishini tushuntirish bilan bog‘liq. Virus retseptor bilan birikadigan chuqurcha juda tor bo‘lgani sababli, odatiy antitanalarning unga bevosita kirishi qiyin. Shunga qaramay, olimlar antitanalar virus faoliyatini ikki xil usulda to‘sishini aniqladilar.
O‘rganilgan to‘rtta neytrallovchi antitananing ikkitasi chuqurcha yaqinida joylashib, uning kirish qismini to‘sadi. Qolgan ikkitasi esa virusning oqsilli o‘simtasidagi boshqa qismlarga birikadi. Ularning kattaligi tufayli PCDH1 retseptori virus bilan birikishi kerak bo‘lgan joyga yaqinlasha olmaydi. Shu tariqa antitanalar chuqurchaning ichiga bevosita kirmasdan ham virusning hujayraga yopishishiga to‘sqinlik qiladi.
Olimlarning fikricha, ushbu kashfiyot hantavirus infeksiyalarini davolashning yangi usullarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Jumladan, virus retseptorni tanib oladigan chuqurchaga sig‘a oladigan kichik molekulalar yoki maxsus antitanalarni yaratish imkoniyati ko‘rib chiqilmoqda. Agar ushbu qismni to‘sishning iloji bo‘lsa, virusning hujayraga yopishishi va infeksiyani boshlashi qiyinlashishi mumkin.
Shunga qaramay, ushbu yondashuvning davolashdagi samaradorligini aniqlash uchun qo‘shimcha tadqiqotlar o‘tkazish zarur.