Қабули Конститутсия марҳалаи муҳимми рушди давлатдории муосири тоҷикон аст
АМИТ "Ховар" ·
ДУШАНБЕ, 05.11.2026 /АМИТ «Ховар»/. Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 Истиқлоли давлатии худро эълон намуд. Ташаккули давлати соҳибистиқлол дар шароити ниҳоят мураккаби сиёсиву иҷтимоӣ амалӣ гардида, зарурати таъсиси ниҳодҳои муосири давлатӣ, таҳияи санадҳои нави ҳуқуқӣ ва муайян намудани асосҳои конститутсионии фаъолияти давлатро ба миён овард. Дар чунин шароит Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки моҳи ноябри соли 1992 баргузор гардид, дар таърихи давлатдории навини тоҷикон аҳаммияти махсус пайдо кард. Қарорҳои дар ин иҷлосия қабулшуда барои барқарор намудани сохторҳои давлатӣ, фароҳам овардани заминаҳои истиқрори сулҳу субот ва идомаи ислоҳоти сиёсиву ҳуқуқӣ замина гузоштанд. Дар марҳалаи минбаъда масъалаи таҳияи Конститутсияи нави давлати соҳибистиқлол ба яке аз вазифаҳои муҳимми давлатдорӣ табдил ёфт.
-Бо ин мақсад комиссияи конститутсионӣ таъсис дода шуда, лоиҳаи Қонуни асосӣ таҳия гардид. Ҳангоми омода намудани он таҷрибаи давлатҳои гуногун, санадҳои байналмилалии ҳуқуқӣ ва талаботи рушди давлатдории мустақили Тоҷикистон мавриди омӯзиш қарор гирифтанд. Лоиҳаи Конститутсия ба баррасии мардум пешниҳод шуд. Дар таърихи Ҷумҳурии Тоҷикистон бори аввал шаҳрвандон имконият пайдо карданд, ки дар ҳалли масъалаи муҳими сиёсиву ҳуқуқии мамлакат иштирок намоянд.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун Қонуни асосии давлати соҳибистиқлол дар таърихи навини давлатдории тоҷикон мақоми сарнавиштсоз дошта, заминаҳои ҳуқуқии ташаккул ва рушди давлатдории миллӣ, таҳкими истиқлолу соҳибихтиёрӣ, таъмини ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, инчунин бунёди ҷомеаи демократӣ ва адолатпарварро муайян мекунад. Қабули ин санади олии ҳуқуқӣ марҳалаи муҳимми рушди давлатдории муосири тоҷикон буда, барои муайян намудани самтҳои асосии сиёсати дохиливу хориҷӣ, ташаккули низоми нави ҳуқуқӣ ва таҳкими пояҳои давлатдории миллӣ заминаи устувор фароҳам овард.
Таҳияи Конститутсия бо назардошти манфиатҳои миллӣ, анъанаҳои таърихию фарҳангии халқи тоҷик, таҷрибаи давлатдории миллӣ ва дастовардҳои пешрафтаи ҳуқуқии ҷаҳонӣ амалӣ шуд. Дар ин раванд арзишҳои эътирофшудаи умумибашарӣ, аз ҷумла озодии инсон, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои шаҳрванд, волоияти қонун, баробарҳуқуқӣ ва зарурати ташаккули ҷомеаи демократӣ мавқеи муҳим доштанд. Ҳамин омилҳо ба конститутсия мазмуну муҳтавои нав бахшида, онро ба санади бунёдии низоми давлатдорӣ ва ҳуқуқии Тоҷикистони соҳибистиқлол табдил доданд.
Таҷрибаи таърихии давлатҳои гуногун нишон медиҳад, ки Конститутсия танҳо маҷмуи меъёрҳои ҳуқуқӣ нест. Он ҳамзамон ифодагари арзишҳои бунёдии ҷомеа, тартиби ташкили ҳокимият, кафолатҳои ҳуқуқии шаҳрвандон ва заминаи қонунии фаъолияти давлат мебошад. Маҳз бо ҳамин хусусият конститутсия дар низоми ҳуқуқии ҳар давлати муосир мақоми олиро ишғол мекунад.
Ниҳоят, 6 ноябри соли 1994 дар Тоҷикистон раъйпурсии умумихалқӣ баргузор гардида, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул карда шуд. Аҳаммияти раъйпурсии умумихалқӣ дар он зоҳир мешуд, ки Қонуни асосӣ тавассути изҳори иродаи бевоситаи шаҳрвандон қабул гардид. Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон Тоҷикистонро ҳамчун давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муқаррар намуд. Ин хусусият дар моддаи 1-и Конститутсия ифода ёфта, самтҳои бунёдии рушди сиёсӣ ва ҳуқуқии кишварро муайян мекунанд. Ҳамзамон Тоҷикистон ҳамчун давлати иҷтимоӣ эътироф гардида, фароҳам овардани шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаи ҳар инсон аз ҳадафҳои давлат дониста мешавад.
Яке аз принсипҳои бунёдии Конститутсия эътирофи инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ ҳамчун арзиши олӣ мебошад. Моддаи 5-и Конститутсия ин мавқеъро мустақиман муқаррар мекунад. Маънои ҳуқуқии чунин меъёр дар он аст, ки ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон бояд дар маркази фаъолияти давлат, мақомоти давлатӣ ва низоми қонунгузорӣ қарор дошта бошад.
Конститутсия ҳуқуқу озодиҳои асосии инсон ва шаҳрвандро дар соҳаҳои гуногун, аз ҷумла ҳуқуқ ба ҳаёт, озодӣ ва дахлнопазирии шахс, баробарӣ дар назди қонун, озодии сухан, ҳуқуқ ба таҳсил, меҳнат ва ҳифзи иҷтимоӣ эътироф менамояд. Ин меъёрҳо барои ташаккули муносибатҳои ҳуқуқии байни давлат ва шаҳрванд, ҳифзи манфиатҳои қонунии шахс ва рушди ҷомеаи шаҳрвандӣ аҳаммияти муҳим доранд.
Хусусияти дигари муҳимми Конститутсия муқаррар намудани принсипи таҷзияи ҳокимияти давлатӣ мебошад. Мувофиқи моддаи 9, ҳокимияти давлатӣ дар асоси таҷзияи он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад. Ин принсип барои муайян намудани салоҳияти мақомоти давлатӣ, танзими муносибатҳои байни онҳо ва ташкили низоми фаъолияти ҳуқуқии давлат аҳаммияти бунёдӣ дорад.
Ҳамчунин Конститутсия Тоҷикистонро давлати дунявӣ эълон мекунад. Моддаи 8 гуногунандешии сиёсӣ ва мафкуравиро эътироф намуда, ҷудо будани иттиҳодияҳои динӣ аз давлатро муқаррар мекунад. Ин принсип барои муайян намудани муносибатҳои ҳуқуқии байни давлат, ҷомеа ва иттиҳодияҳои динӣ аҳаммияти муҳим дорад.
Яке аз вазифаҳои асосии Конститутсия таъмини соҳибихтиёрӣ, истиқлол ва тамомияти арзии Тоҷикистон мебошад. Моддаи 7 ҳудуди кишварро тақсимнашаванда ва дахлнопазир эълон намуда, ҳифзи ягонагии давлатро аз ҷумлаи масъалаҳои муҳими конститутсионӣ қарор медиҳад. Дар баробари ин, моддаи 100 шакли идораи ҷумҳуриявӣ, тамомияти арзӣ ва моҳияти демократӣ, ҳуқуқбунёдӣ, дунявӣ ва иҷтимоии давлатро тағйирнопазир муқаррар мекунад. Ин меъёр аҳаммияти хос дорад, зеро асосҳои бунёдии сохтори конститутсионии кишварро аз тағйироти хилофи ин принсипҳо ҳифз менамояд.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар баробари инъикоси хусусияти давлатдории миллӣ ба арзишҳои умумибашарии ҳуқуқӣ низ такя мекунад. Эътирофи ҳуқуқу озодиҳои инсон, баробарҳуқуқии шаҳрвандон, волоияти қонун ва зарурати фаъолияти мақомоти давлатӣ дар доираи салоҳияти муайяншуда аз ҷумлаи чунин арзишҳоянд.
Ҳуқуқ ба таҳсил, меҳнат, ҳифзи иҷтимоӣ ва дигар ҳуқуқҳои асосӣ низ дар Конститутсия ҷойгоҳи муҳим доранд. Масалан, моддаи 41 ҳуқуқ ба таҳсилро эътироф намуда, таҳсилоти умумии асосиро ҳатмӣ ва ройгон будани онро дар муассисаҳои давлатии таълимӣ кафолат медиҳад. Ин меъёрҳо аҳаммияти иҷтимоии Қонуни асосиро инъикос менамоянд.
Конститутсияи Тоҷикистон аз ҷиҳати эътирофи ҳуқуқу озодиҳои инсон, таҷзияи ҳокимияти давлатӣ, эътибори олии ҳуқуқӣ ва муқаррар намудани асосҳои тағйирнопазири сохтори давлат дорои меъёрҳои муҳими конститутсионӣ мебошад. Ин хусусият имкон медиҳанд, ки он дар доираи таҳқиқоти муқоисавии ҳуқуқи конститутсионӣ мавриди омӯзиш қарор гирад.
Дар баъзе маводи расмӣ ва таҳқиқоти ҳуқуқшиносони тоҷик таъкид шудааст, ки Конститутсияи Тоҷикистон аз ҷумлаи панҷ конститутсияи беҳтарини давлатҳои аъзои Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо дониста шудааст. Барои истифодаи ин иддао ҳамчун натиҷаи қатъии байналмилалӣ зарур аст, ки манбаъ, меъёрҳои арзёбӣ ва натиҷаи мушаххаси таҳқиқоти дахлдор муайян карда шаванд. Зеро рейтинги ягонаи умумиҷаҳонӣ, ки ҳамаи конститутсияҳоро аз рӯйи сифати умумӣ ҷойбандӣ кунад, вуҷуд надорад.
Аз ин рӯ, аҳаммияти байналмилалии Конститутсияи Тоҷикистонро, пеш аз ҳама, бояд дар мазмуни меъёрҳои он, мувофиқати онҳо ба принсипҳои муҳимми ҳуқуқи конститутсионӣ ва нақши Қонуни асосӣ дар ташаккули низоми ҳуқуқии миллӣ арзёбӣ намуд. Чунин муносибат имкон медиҳад, ки дастовардҳои конститутсионии кишвар бо далелҳои мушаххас ва дар заминаи таҳлили илмӣ муаррифӣ гарданд.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон санади ҳуқуқиест, ки дар баробари ҳифзи асосҳои давлатдорӣ рушди низоми ҳуқуқиро низ таъмин менамояд. Ба он се маротиба: 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 тавассути раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шудаанд. Ин тағйиру иловаҳо марҳалаҳои муҳими рушди низоми конститутсионии кишварро инъикос намуда, ба масъалаҳои ташкили мақомоти давлатӣ, фаъолияти низоми сиёсӣ ва такмили меъёрҳои Қонуни асосӣ дахл доштанд.
Дар маҷмуъ, рушди низоми конститутсионӣ нишон медиҳад, ки конститутсия дар ташаккули қонунгузории миллӣ, танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ ва муайян намудани доираи фаъолияти мақомоти давлатӣ нақши муҳим дорад.
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун санади дорои эътибори олии ҳуқуқӣ барои рушди қонунгузорӣ, таҳкими давлатдории миллӣ ва танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ заминаи устувор фароҳам меорад. Омӯзиши амиқ, эҳтиром ва риояи он барои баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон, таҳкими масъулияти шаҳрвандӣ ва рушди ҷомеаи ҳуқуқбунёд аҳаммияти муҳим дорад.
Бинобар ин, Конститутсияро метавон бахтномаи давлату миллат номид, зеро он иродаи халқро дар бунёди давлати соҳибистиқлол таҷассум намуда, асосҳои ҳуқуқии зиндагии ҷомеа ва самтҳои рушди минбаъдаи давлатдориро муайян кардааст.
Шоҳҷаҳон ҚУРБОНОВ, докторанти курси 3-юми ихтисоси сиёсатшиносии Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон
АКС аз бойгонӣ