Исломиддин Раҳмон: «Омӯзиши Конститутсия ба баланд бардоштани масъулияти шаҳрвандӣ ва таҳкими давлатдории миллӣ мусоидат менамояд»
АМИТ "Ховар" ·
ДУШАНБЕ, 06.11.2026 /АМИТ «Ховар»/. Конститутсия дар низоми ҳуқуқии ҳар давлат мақоми махсус дошта, асосҳои сохтори конститутсионӣ, принсипҳои ташкили ҳокимияти давлатӣ, муносибатҳои байни давлат ва шахсият, инчунин ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро муайян менамояд. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон низ Конститутсия ҳамчун Қонуни асосӣ заминаи ҳуқуқии фаъолияти давлат ва ҷомеаро ташкил дода, самтҳои асосии рушди низоми сиёсӣ, иҷтимоӣ ва ҳуқуқиро муқаррар мекунад.
Аҳамияти таърихӣ ва ҳуқуқии қабули Конститутсия
Қабули Конститутсияи соли 1994 марҳалаи муҳимми ташаккули низоми ҳуқуқии давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Баъди ба даст овардани истиқлоли давлатӣ зарурати ташаккули низоми мустақили ҳуқуқӣ, муайян намудани принсипҳои асосии давлатдорӣ ва таҳкими заминаҳои қонунии фаъолияти мақомоти давлатӣ ба миён омад.
Конститутсия бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид, ки ин тарзи қабул аҳамияти махсуси ҳуқуқӣ ва сиёсӣ дорад. Раъйпурсӣ яке аз шаклҳои иштироки бевоситаи шаҳрвандон дар ҳалли масъалаҳои муҳимми давлатӣ мебошад. Моддаи 6 Конститутсия халқро баёнгари соҳибихтиёрӣ ва сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ эътироф карда, раъйпурсии умумихалқӣ ва интихоботро шаклҳои олии ифодаи бевоситаи ҳокимияти халқ муқаррар менамояд.
Аз ин ҷиҳат, қабули Конститутсия на танҳо воқеаи муҳимми ҳуқуқӣ, балки ифодаи зарурати ташаккули асосҳои нави давлатдорӣ низ буд. Он барои муайян намудани муносибатҳои байни мақомоти давлатӣ, танзими фаъолияти ниҳодҳои ҷамъиятӣ ва ташаккули заминаи қонунгузории миллӣ шароити ҳуқуқӣ фароҳам овард.
Бо вуҷуди ин, арзёбии аҳамияти таърихии Конститутсия бояд бо таҳлили таъсири амалии он ба рушди институтҳои давлатӣ ва муносибатҳои ҷамъиятӣ ҳамроҳ бошад. Таърихи давлатдорӣ нишон медиҳад, ки пойдории низоми конститутсионӣ на танҳо ба мавҷудияти Қонуни асосӣ, балки ба сатҳи риояи он, самаранокии институтҳои ҳуқуқӣ ва масъулияти мақомоти давлатӣ вобаста мебошад.
Конститутсия ва принсипҳои асосии давлатдорӣ
Моддаи 1-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон давлатро соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муайян менамояд. Ҳамзамон Тоҷикистон давлати иҷтимоӣ эътироф гардида, вазифаи фароҳам овардани шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодона барои ҳар инсонро ба уҳда дорад. Ҳар яке аз ин хусусият мазмун ва аҳамияти ҳуқуқии худро дорад.
Соҳибихтиёрӣ мустақилияти давлатро дар пешбурди сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ дар доираи ҳуқуқи миллӣ ва байналмилалӣ ифода мекунад.
Демократия иштироки шаҳрвандонро дар идоракунии давлат ва ташкили ҳокимияти давлатӣ тавассути шаклҳои пешбининамудаи Конститутсия ва қонунҳо дар назар дорад.
Давлати ҳуқуқбунёд маънои онро дорад, ки фаъолияти мақомоти давлатӣ ва шаҳрвандон бояд ба талаботи қонун мутобиқ бошад. Ҳокимияти давлатӣ набояд берун аз ваколатҳои муқаррарнамудаи қонун амал намояд.
Давлати дунявӣ ба принсипҳои ҳуқуқии ташкили давлат ва муносибати он бо иттиҳодияҳои динӣ дахл дошта, хусусияти дунявии сохтори давлатиро муайян мекунад.
Давлати иҷтимоӣ зарурати фароҳам овардани шароити муносиб барои зиндагӣ, ҳифзи иҷтимоӣ ва рушди инсонро дар бар мегирад.
Таҳлили ин меъёрҳо нишон медиҳад, ки принсипҳои конститутсионӣ бо ҳам робитаи зич доранд. Масалан, ташаккули давлати ҳуқуқбунёд бе риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва фаъолияти қонунии мақомоти давлатӣ имконнопазир аст. Ҳамчунин татбиқи принсипи иҷтимоии давлат аз сиёсати ҳуқуқӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ вобастагӣ дорад.
Нақши Конститутсия дар низоми қонунгузорӣ
Мақоми олии ҳуқуқии Конститутсия яке аз хусусияти асосии он ба ҳисоб меравад. Меъёрҳои Қонуни асосӣ барои ташаккул ва татбиқи низоми қонунгузории кишвар аҳамияти муайянкунанда доранд.
Волоияти Конститутсия талаб менамояд, ки қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ба муқаррароти он мутобиқ бошанд. Ин принсип барои пешгирӣ намудани ихтилофи меъёрҳои ҳуқуқӣ, таъмини ягонагии низоми қонунгузорӣ ва ҳифзи асосҳои сохтори конститутсионӣ аҳамияти калон дорад.
Дар амал татбиқи ин принсип фаъолияти босифати ҳуқуқэҷодкунӣ, экспертизаи ҳуқуқии лоиҳаҳои санадҳо ва назорати мутобиқати санадҳои меъёрии ҳуқуқиро ба Конститутсия тақозо мекунад.
Ҳамзамон нақши мақомоти судӣ ва дигар ниҳодҳои ваколатдори ҳуқуқӣ дар таъмини риояи меъёрҳои конститутсионӣ муҳим мебошад. Вақте ки шаҳрвандон ва мақомоти давлатӣ талаботи Конститутсияро дар фаъолияти худ ба роҳбарӣ мегиранд, заминаи ҳуқуқии устувортар барои танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ фароҳам мегардад.
Аз ин лиҳоз, волоияти Конститутсия бояд на танҳо ҳамчун принсипи назариявии ҳуқуқ, балки чун талаботи амалӣ нисбат ба тамоми низоми қонунгузорӣ ва фаъолияти мақомоти давлатӣ баррасӣ шавад.
Конститутсия ва масъулияти шаҳрвандӣ
Конститутсия ҳуқуқу озодиҳоро муқаррар намуда, дар баробари ин, уҳдадориҳои асосии инсон ва шаҳрвандро низ муайян мекунад. Ҳуқуқ ва уҳдадорӣ ду ҷанбаи бо ҳам алоқаманди муносибатҳои ҳуқуқӣ мебошанд.
Шаҳрванд аз ҳуқуқҳои конститутсионӣ истифода бурда, ҳамзамон вазифадор аст талаботи Конститутсия ва қонунҳоро риоя намояд, ҳуқуқу озодиҳои дигаронро эҳтиром кунад ва уҳдадориҳои пешбининамудаи қонунгузориро иҷро намояд.
Масъулияти шаҳрвандӣ танҳо бо иҷрои талаботи расмии қонун маҳдуд намешавад. Он инчунин дар эҳтироми арзишҳои умумии ҷомеа, муносибати масъулона ба моликияти ҷамъиятӣ, иштироки бошуурона дар ҳаёти ҷомеа ва истифодаи роҳҳои қонунии ҳалли масъалаҳо зоҳир мегардад.
Дар баробари ин, масъулияти шаҳрвандӣ набояд ҳамчун ҷойгузини масъулияти мақомоти давлатӣ фаҳмида шавад. Таъмини тартиботи ҳуқуқӣ вазифаи муштараки ҷомеа ва давлат буда, ҳар ниҳод бояд дар доираи ваколатҳои конститутсионӣ ва қонунӣ амал намояд.
Аз ин рӯ, таҳкими фарҳанги конститутсионӣ, пеш аз ҳама, ба фаҳмиши дурусти ҳуқуқу уҳдадориҳо, эҳтироми қонун ва омодагии шаҳрвандон барои истифодаи воситаҳои қонунии ҳифзи манфиатҳои худ вобаста аст.
Маърифати ҳуқуқӣ-шарти татбиқи арзишҳои конститутсионӣ
Яке аз масъалаҳои муҳимми рушди ҷомеаи ҳуқуқбунёд баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии аҳолӣ мебошад. Донистани Конститутсия ба шаҳрванд имкон медиҳад, ки мавқеи ҳуқуқии худро дар муносибат бо мақомоти давлатӣ ва дигар субъектҳои ҳуқуқӣ беҳтар дарк намояд.
Маърифати ҳуқуқӣ бояд аз омӯзиши матни қонун фаротар рафта, фаҳмиши мазмун ва аҳамияти амалии меъёрҳоро дар бар гирад. Масалан, донистани ҳуқуқ ба ҳифзи судӣ танҳо дар ҳолате аҳамияти амалӣ пайдо мекунад, ки шахс тартиби истифодаи воситаҳои қонунии ҳимояи ҳуқуқи худро низ дарк намояд.
Дар ин раванд муассисаҳои таълимӣ, муассисаҳои илмӣ, воситаҳои ахбори омма ва мақомоти давлатӣ метавонанд саҳми муҳим гузоранд. Таҳияи маводи фаҳмо, гузаронидани вохӯриҳои маърифатӣ, омӯзиши масъалаҳои ҳуқуқӣ дар муассисаҳои таълимӣ ва шарҳи дақиқи тағйироти қонунгузорӣ аз ҷумлаи воситаҳои баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ мебошанд.
Рӯзи Конститутсия барои баррасии чунин масъалаҳо имконияти муносиб фароҳам меорад. Ин сана метавонад на танҳо ҳамчун ҷашни давлатӣ, балки чун фурсати омӯзиши Қонуни асосӣ, муҳокимаи масъалаҳои ҳуқуқӣ ва таҳкими фарҳанги шаҳрвандӣ истифода шавад.
Тағйиру иловаҳои конститутсионӣ
Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон солҳои 1999, 2003 ва 2016 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо қабул кардааст. Ин тағйирот марҳалаҳои рушди низоми конститутсионии кишварро инъикос менамоянд. Аз нуқтаи назари назарияи ҳуқуқи конститутсионӣ тағйир додани Қонуни асосӣ бояд дар асоси тартиби муқарраргардида амалӣ шавад. Дар баробари ин, таҳлили ҳар гуна тағйирот бояд на танҳо ба матни нави меъёрҳо, балки ба мақсад, мазмун ва таъсири онҳо ба низоми ҳуқуқӣ равона карда шавад.
Ҳамзамон устувории Конститутсия ва қобилияти мутобиқшавии он ба талаботи ҷомеа бояд дар робитаи мутақобил баррасӣ гардад. Қонуни асосӣ бояд заминаи устувори давлатдориро таъмин намуда, тағйиру такмили он дар доираи тартиби муқарраршуда ва бо назардошти аҳамияти меъёрҳои конститутсионӣ амалӣ шавад.
6 ноябр — Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон санаи муҳимми таърихӣ ва ҳуқуқӣ буда, ба қабули Қонуни асосии давлати соҳибистиқлол ва ташаккули низоми конститутсионии кишвар иртибот дорад.
Бо вуҷуди ин, арзиши амалии Конститутсия танҳо бо қабули он ё мавҷудияти меъёрҳои ҳуқуқӣ муайян намегардад. Самаранокии он ба сатҳи татбиқи меъёрҳои конститутсионӣ, фаъолияти қонунии мақомоти давлатӣ, дастрасии шаҳрвандон ба ҳимояи ҳуқуқӣ ва рушди маърифати ҳуқуқии ҷомеа вобаста мебошад.
Аз ин рӯ, таҷлили Рӯзи Конститутсия бояд бо омӯзиши амиқи Қонуни асосӣ ва таҳлили масъалаҳои амалисозии арзишҳои он ҳамроҳ бошад. Ҳар қадар шаҳрвандон ҳуқуқу уҳдадориҳои худро беҳтар донанд ва мақомоти давлатӣ фаъолияти худро дар доираи талаботи Конститутсия ба роҳ монанд, ҳамон қадар заминаи ҳуқуқии рушди ҷомеа устувортар мегардад.
Дар маҷмуъ, Конститутсия на танҳо санади муайянкунандаи сохтори давлат, балки меъёри асосии муносибатҳои ҳуқуқӣ ва заминаи ҳамкории давлату ҷомеа мебошад. Эҳтиром ба он, риояи талаботи он ва омӯзиши мунтазами мазмуни он барои рушди фарҳанги ҳуқуқӣ, баланд бардоштани масъулияти шаҳрвандӣ ва таҳкими давлатдории миллӣ аҳамияти доимӣ дорад.
Исломиддин РАҲМОН, Директори Агентии «Тоҷикстандарт»
АКС аз манбаъҳои боз