НАҚШИ КОНСТИТУТСИЯ ДАР ДАВЛАТДОРИИ МУОСИР. Андешаҳои вакили Маҷлиси намояндагон дар ин маврид
АМИТ "Ховар" ·
ДУШАНБЕ, 02.11.2026 /АМИТ «Ховар»/. 6 ноябри соли 1994 халқи шарафманди Тоҷикистон бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ Конститутсияи худро қабул намуда, барои давлатдории навини миллӣ заминаи устувори ҳуқуқӣ гузошт.
Қабули Конститутсия дар шароите ба вуқуъ пайваст, ки Тоҷикистон ҳанӯз дар оғози роҳи Истиқлолияти давлатӣ қарор дошт ва барои ташаккули низоми нави сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ ба санаде ниёз дошт, ки ҳам иродаи халқро ифода намояд ва ҳам муносибати давлату ҷомеаро дар асоси меъёрҳои мушаххаси ҳуқуқӣ ба танзим дарорад. Аз ин рӯ, Конститутсияи соли 1994 танҳо қонуни асосии давлати навбунёд набуда, он барномаи ҳуқуқии давлатсозии миллӣ ва заминаи ташаккули ниҳодҳои нави давлатӣ гардид.
Барои дарки аҳамияти ин рӯйдод бояд вазъи ҳамон давраро ба назар гирифт. Ҷомеаи Тоҷикистон бо мушкилоти ҷиддии сиёсӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ буд, фаъолияти муназзами мақомоти давлатӣ халалдор шуда, зарурати барқарор намудани қонуният ва эҷоди механизми устувори идоракунии давлат ба миён омада буд. Дар чунин шароит масъалаи қабули Конститутсия ба яке аз масъалаҳои калидии давлатсозӣ табдил ёфт. Дар ин марҳилаи ҳассоси таърихӣ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ташаккули асосҳои давлатдории навини Тоҷикистон назаррас мебошад. Пас аз Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон барқарор намудани фаъолияти мақомоти давлатӣ, таҳкими қонуният ва фароҳам овардани заминаи ҳуқуқии давлати соҳибистиқлол ба самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфт. Дар идомаи ин раванд масъалаи таҳияи Конститутсияи нав ба миён гузошта шуда, бо роҳбарии Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон комиссияи конститутсионӣ таъсис дода шуд. Таҳияи Конститутсия дар он шароит кори одии ҳуқуқэҷодкунӣ набуд. Зарур буд, ки дар як санади олӣ шакли идораи давлат, асосҳои фаъолияти мақомоти ҳокимият, мақоми ҳуқуқии инсон ва шаҳрванд, муносибатҳои иқтисодӣ ва сиёсӣ, инчунин кафолатҳои ҳуқуқии ҷомеаи навини Тоҷикистон муайян карда шаванд. Ҳангоми таҳияи лоиҳа таҷрибаи давлатҳои дигар ва санадҳои байналмилалии ҳуқуқӣ омӯхта шуда, онҳо бо хусусиятҳои таърихӣ ва арзишҳои миллии Тоҷикистон мутобиқ карда шуданд. Бо ин санад Тоҷикистон пояҳои ҳуқуқии давлатдории навинро муайян намуда, низоми ҳокимияти давлатӣ ва кафолатҳои асосии ҳуқуқу озодиҳои инсонро дар сатҳи қонуни олӣ муқаррар кард. Дар ин ҷо як нуқтаи муҳимро бояд таъкид кард: раванди таҳия, ташкили заминаҳои сиёсиву ҳуқуқии қабули он ва идомаи ислоҳоти конститутсионӣ дар марҳилаи давлатсозии навин ба фаъолияти роҳбарии Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон алоқаманд мебошад. Аз ин рӯ, дар арзёбии таърихи конститутсионии Тоҷикистон ҳам нақши халқ ҳамчун манбаи ҳокимият ва ҳам нақши роҳбарияти сиёсӣ дар ташкили ин раванд бояд ба назар гирифта шавад.
Меъёри аввали Конститутсия симои ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистонро дақиқ муайян мекунад: Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ, иҷтимоӣ ва ягона мебошад. Ҳар яке аз ин мафҳумҳо мазмуни мушаххаси ҳуқуқӣ дорад ва дар маҷмуъ самти давлатсозии Тоҷикистонро муайян менамояд. Соҳибихтиёрӣ мустақилияти давлатро дар муайян намудани роҳи рушди худ ифода мекунад. Демократӣ будан иштироки халқро дар ташаккули ҳокимияти давлатӣ эътироф менамояд. Ҳуқуқбунёдӣ волоияти қонунро асоси фаъолияти давлат қарор медиҳад. Дунявият барои озодии виҷдон ва ҳамзистии осоиштаи шаҳрвандон замина фароҳам меорад. Иҷтимоӣ будани давлат масъулияти онро дар назди инсон ва ҷомеа муайян мекунад. Ягонагии давлат бошад, ҳифзи тамомияти арзӣ ва ягонагии низоми сиёсиву ҳуқуқиро таъмин менамояд. Дар байни ҳамаи ин принсипҳо мақоми инсон мавқеи махсус дорад. Конститутсия инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф намуда, давлатро вазифадор мекунад, ки онҳоро эътироф, риоя ва ҳифз намояд. Ин меъёр муносибати давлатро ба шаҳрванд дар сатҳи қонуни асосӣ муайян мекунад ва маънои онро дорад, ки фаъолияти ҳокимияти давлатӣ бояд дар ниҳоят ба таъмини ҳуқуқ, озодӣ ва шароити муносиб барои зиндагии инсон равона бошад.
Аммо ҳуқуқ бе масъулият маънои пурраи худро пайдо намекунад. Конститутсия шаҳрвандро дар баробари ҳуқуқҳояш ба иҷрои вазифаҳои муайян низ уҳдадор месозад. Риояи қонун, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои дигарон, ҳифзи Ватан ва иҷрои дигар вазифаҳои конститутсионӣ ҷузъи мақоми шаҳрвандӣ мебошанд. Аз ин рӯ, ҷомеаи ҳуқуқбунёд на танҳо ҷомеаи ҳуқуқдор, балки ҷомеаи масъулиятшинос низ мебошад. Яке аз асосҳои муҳими сохтори конститутсионӣ таҷзияи ҳокимияти давлатӣ ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ мебошад. Ин принсип барои муайян намудани салоҳият ва масъулияти мақомоти давлатӣ аҳамияти бунёдӣ дорад. Ҳар як шохаи ҳокимият бояд дар доираи ваколати қонунии худ амал кунад ва фаъолияти он ба талаботи Конститутсия мутобиқ бошад.
Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки аз Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон иборат аст, ҳамчун ниҳоди олии намояндагӣ ва қонунгузор баъди қабули тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 26 сентябри соли 1999 фаъолияти пурсамар намуда, имрӯз ҳамчун яке аз рукнҳои муҳими давлатдории миллӣ ва сиёсати устувори ҷумҳурӣ шинохта шудааст.
Чуноне ки Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Рустами Эмомалӣ иброз намуданд: «Имрӯзҳо аъзои Маҷлиси миллӣ ва вакилони Маҷлиси намояндагон бо масъулияти баланд ва эҳсоси ифтихори миллӣ дар самти татбиқи ҳадафҳои стратегии давлат ва пешбурди сиёсати созандаи Сарвари давлат талош варзида, дар рушди парламентаризми миллӣ саҳми шоён мегузоранд».
Конститутсия ҳамчунин асосҳои иқтисодии давлати соҳибистиқлолро муайян намуд. Эътирофи гуногунии шаклҳои моликият, кафолати ҳифзи моликият ва фаъолияти озоди иқтисодӣ барои ташаккули муносибатҳои нави иқтисодӣ заминаи ҳуқуқӣ гузошт. Дар шароити гузариш ба низоми нави иқтисодӣ ин меъёрҳо барои рушди соҳибкорӣ, ташаккули бозор ва муайян намудани муносибати давлат ба моликияти хусусӣ аҳамияти калон доштанд.
Дар ҳаёти сиёсии ҷомеа низ Конститутсия гуногунии сиёсиву мафкуравӣ, бисёрҳизбӣ, озодии сухан ва озодии эътиқодро эътироф намуд. Ин меъёрҳо имконият медиҳанд, ки гуногунии мавқеъҳои шаҳрвандон дар доираи қонун ифода ёбад ва рақобати сиёсӣ ба низоми ҳуқуқӣ такя кунад.
Дар баробари ин, Конститутсия Тоҷикистонро давлати иҷтимоӣ эълон намуда, давлатро вазифадор мекунад, ки барои ҳар як инсон шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро фароҳам созад. Маънои ин меъёр танҳо дар таъмини кумаки иҷтимоӣ маҳдуд намешавад, он сиёсати давлатро ба масъалаҳои маориф, тандурустӣ, меҳнат, ҳифзи иҷтимоӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои рушди инсон пайваст менамояд.
Гуфтан зарур аст, ки пас аз қабули Конститутсия низоми қонунгузории ҷумҳурӣ ба таври назаррас рушд намуд. Қонунҳои конститутсионӣ, кодексҳо ва қонунҳои соҳавӣ муносибатҳои гуногуни ҷамъиятиро танзим намуда, барои фаъолияти мақомоти давлатӣ ва шаҳрвандон заминаи мушаххаси ҳуқуқӣ фароҳам оварданд. Ин раванд нишон медиҳад, ки Конститутсия танҳо як санади якдафъаина набуда, балки сарчашмаи ташаккули тамоми низоми қонунгузории давлат мебошад.
Бо тағйир ёфтани шароити сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ зарурати такмили низоми конститутсионӣ низ ба миён омад. 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 ба Конститутсия бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд. Ин ислоҳот марҳилаҳои гуногуни рушди сохтори давлатӣ ва муносибатҳои ҷамъиятиро инъикос намуда, имкон доданд, ки қонуни асосӣ бо талаботи давраҳои нави давлатсозӣ мутобиқ карда шавад.
Дар ин раванд саҳми Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон танҳо бо марҳилаи қабули Конститутсияи соли 1994 маҳдуд намешавад. Роҳбарии сиёсии ҷумҳурӣ дар давраи минбаъда низ ба таҳкими сохтори давлатӣ, рушди мақомоти ҳокимият ва идомаи ислоҳоти ҳуқуқӣ равона гардид. Аз ин лиҳоз, таърихи Конститутсияи Тоҷикистонро бояд ҳамчун раванди пайвастаи ташаккули давлатдории навин арзёбӣ кард, ки қабули қонуни асосӣ оғози ҳуқуқии он буд ва ислоҳоти минбаъда мазмуну сохтори онро такмил доданд. Дар ин ҷо масъалаи сулҳу ваҳдати миллӣ низ ҷойгоҳи махсус дорад. Барои Тоҷикистон суботи сиёсӣ шарти зарурии татбиқи меъёрҳои конститутсионӣ ва рушди институтҳои давлатӣ буд. Бе барқарор шудани сулҳ фаъолияти муназзами мақомоти давлатӣ, рушди иқтисодӣ ва татбиқи барномаҳои иҷтимоӣ бо мушкилоти ҷиддӣ рӯ ба рӯ мешуданд. Аз ин рӯ, барқарорсозии сулҳу ваҳдат ва ташаккули низоми конститутсионӣ ду ҷанбаи ба ҳам алоқаманди як раванди давлатсозӣ буданд.
Дар солҳои баъди Истиқлолият дар заминаи Конститутсия институтҳои асосии давлатдорӣ ташаккул ёфтанд, муносибатҳои байни мақомоти давлатӣ ба низом дароварда шуданд ва қонунгузории мамлакат рушд намуд. Аммо вазифаи давлати ҳуқуқбунёд бо қабули қонунҳо ба анҷом намерасад. Самаранокии ҳар як низоми ҳуқуқӣ аз сифати татбиқи қонун, масъулияти мақомоти давлатӣ ва сатҳи фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон вобаста мебошад.
Аз ҳамин рӯ, масъалаи фарҳанги ҳуқуқӣ имрӯз аҳамияти бештар пайдо мекунад. Эҳтироми Конститутсия танҳо донистани санаи қабули он ё шиносоӣ бо матни моддаҳои қонун нест. Эҳтироми воқеии Конститутсия дар он зоҳир мешавад, ки шаҳрванд ҳуқуқи худро медонад, ҳуқуқи дигаронро эҳтиром мекунад, қонунро риоя менамояд ва дар назди ҷомеа масъулияти худро дарк мекунад. Дар ин раванд тарбияи ҳуқуқии ҷавонон аҳамияти стратегӣ дорад. Насли ҷавон дар оянда масъулияти идомаи давлатдориро ба уҳда мегирад ва сатҳи дониши ҳуқуқӣ, ҳисси масъулият ва муносибати онҳо ба давлат ба сифати институтҳои ҷамъиятӣ таъсири мустақим хоҳад дошт. Аз ин рӯ, тарбияи шаҳрвандоне, ки ҳам ҳуқуқи худро медонанд ва ҳам масъулияти худро дарк мекунанд, яке аз вазифаҳои муҳими ҷомеаи муосир мебошад.
Мо бояд ба Конститутсия на танҳо ҳамчун як рӯйдоди таърихӣ, балки ҳамчун низоми амалкунандаи муносибатҳои давлат ва ҷомеа назар кунем. Конститутсия дар замони бениҳоят муташанниҷ таҳия ва қабул шуд, аммо масъалаҳое, ки он ба танзим даровардааст — соҳибихтиёрӣ, ҳуқуқи инсон, волоияти қонун, адолати судӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва сохтори ҳокимият аҳамияти доимӣ доранд. Маҳз аз ҳамин лиҳоз, арзиши Конститутсия бо гузашти вақт коҳиш намеёбад. Баръакс, ҳар қадар давлат ва ҷомеа рушд кунанд, талабот ба қонуни асосии устувор ва институтҳои самараноки ҳуқуқӣ бештар мегардад. Имрӯз вазифаи мо танҳо пос доштани Конститутсия ҳамчун мероси ҳуқуқии Истиқлолият нест. Вазифаи муҳимтар аз он таъмини амалии арзишҳои конститутсионӣ мебошад. Давлат бояд дар доираи қонун амал кунад, шаҳрванд бояд ҳуқуқу вазифаҳои худро донад, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ бояд адолатро таъмин намоянд ва ҷомеа бояд барои ҳифзи сулҳ, субот ва ваҳдати миллӣ масъулияти худро дарк кунад. Агар ба таърихи қабули Конститутсия назар андозем, равшан мешавад, ки қабули он яке аз марҳилаҳои асосии табдили истиқлолияти сиёсӣ ба давлатдории мукаммали ҳуқуқӣ буд. Дар ин раванд иродаи халқ, фаъолияти ниҳодҳои давлатӣ ва роҳбарии сиёсии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо ҳам пайваст шуда, барои ташаккули сохтори конститутсионии Тоҷикистон замина фароҳам овард.
Имрӯз бошад, масъулияти насли мо аз идомаи ҳамин раванд иборат аст. Мо бояд давлатдориро на танҳо ҳамчун дастоварди гузашта, балки ҳамчун вазифаи ҳамешагии миллӣ қабул намоем. Зеро давлат танҳо бо номи худ соҳибистиқлол намемонад. Пойдории он ба устувории қонун, фаъолияти дурусти ниҳодҳо, масъулияти шаҳрвандон ва қобилияти ҷомеа барои ҳифзи манфиатҳои умумӣ вобаста аст.
Аз ин рӯ, 6 ноябр барои мо танҳо рӯзи ёдоварӣ аз қабули як санади ҳуқуқӣ нест. Ин рӯз моро ба арзёбии роҳи тайшуда ва дарки масъулияти худ дар назди ояндаи давлат водор месозад. Конститутсия аз мо эҳтиром ба қонун, масъулият дар назди ҷомеа ва садоқат ба манфиатҳои давлатро талаб мекунад. Халқ роҳи давлатдории худро дар шакли қонуни асосӣ муайян кард. Имрӯз вазифаи мо он аст, ки ин роҳи интихобшударо бо фаъолияти созанда, эҳтироми қонун ва масъулияти шаҳрвандӣ идома диҳем.
Барно САИДВАЛИЗОДА, Раиси Кумитаи Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба илм, маориф, фарҳанг ва сиёсати ҷавонон, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ