Конститутсия-пояи давлатдории миллӣ ва кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд
АМИТ "Ховар" ·
ДУШАНБЕ, 05.11.2026 /АМИТ «Ховар»/. 6 ноябри соли 1994 дар таърихи давлатдории навини тоҷикон ҳамчун рӯзи қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷойгоҳи хос дорад. Дар ин рӯз халқи Тоҷикистон бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ санадеро қабул намуд, ки асосҳои сохтори конститутсионӣ, тартиби ташкили ҳокимияти давлатӣ ва ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро муайян кард. Таҷлили Рӯзи Конститутсия фурсати муносибест, ки аҳаммияти ин санади бунёдӣ ва масъулияти ҳар яки мо дар риояи меъёрҳои он боз ҳам амиқтар дарк карда шавад.
–Конститутсия пояи ҳуқуқии давлатдории миллӣ ва асоси ташаккули низоми қонунгузории кишвар мебошад. Он иродаи халқ, арзишҳои давлатдорӣ ва принсипҳои муносибати давлату шахсро ифода намуда, барои танзими муносибатҳои муҳимми ҷамъиятӣ замина фароҳам меорад. Арзиши Конститутсия дар он низ зоҳир мегардад, ки фаъолияти мақомоти давлатӣ ва мазмуни қонунгузорӣ бояд ба талаботи он мутобиқ бошанд.
Дар давраи амали Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба он се маротиба — 26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд. Ин тағйиру иловаҳо марҳилаҳои рушди низоми конститутсионии кишварро инъикос намуда, ба такмили меъёрҳо ва институтҳои конститутсионӣ равона гардиданд.
Мувофиқи моддаи 1 Конститутсия, Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Тоҷикистон ҳамчунин давлати иҷтимоӣ буда, барои ҳар инсон шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро фароҳам меорад. Ин муқаррарот моҳияти давлатдорӣ ва самтҳои асосии фаъолияти давлатро муайян намуда, барои ташаккули сиёсати давлатӣ меъёри роҳнамо ба шумор мераванд.
Дар меҳвари арзишҳои конститутсионӣ инсон ва ҳуқуқу озодиҳои ӯ қарор доранд. Моддаи 5 Конститутсия инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф намуда, дахлнопазирии ҳаёт, қадр, номус ва дигар ҳуқуқҳои фитрии инсонро муқаррар мекунад. Давлат ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро эътироф, риоя ва ҳифз менамояд. Аз ин рӯ, ҳифзи шахс ва эҳтиром ба шаъну эътибори ӯ бояд дар фаъолияти ҳар мақоми давлатӣ ифодаи амалӣ пайдо кунад.
Мазмуни ин принсип дар моддаи 14 Конститутсия инкишоф ёфтааст. Тибқи он, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд бевосита амалӣ мешаванд. Онҳо мақсад, мазмун ва татбиқи қонунҳо, фаъолияти ҳокимияти қонунгузор, иҷроия, мақомоти маҳаллии ҳокимияти давлатӣ ва худидоракуниро муайян мекунанд ва ба воситаи ҳокимияти судӣ таъмин мегарданд. Пас, ҳуқуқу озодиҳои инсон барои арзёбии мазмуни қонунҳо ва фаъолияти мақомоти давлатӣ аҳаммияти муайянкунанда доранд.
Таъмини ин арзишҳо бо тарзи ташкили ҳокимияти давлатӣ робитаи мустақим дорад. Моддаи 9 Конститутсия амалӣ гардидани ҳокимияти давлатиро дар асоси таҷзияи он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ муқаррар менамояд. Ин принсип тақсимоти салоҳиятро байни шохаҳои ҳокимият муайян намуда, барои фаъолияти онҳо дар доираи ваколатҳои конститутсионӣ ва таъмини мустақилияти ҳокимияти судӣ замина мегузорад.
Меъёри меҳварии низоми ҳуқуқии кишвар дар моддаи 10 Конститутсия ифода ёфтааст: Конститутсияи Тоҷикистон эътибори олии ҳуқуқӣ дорад ва меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Қонунҳо ва дигар санадҳои ҳуқуқие, ки хилофи Конститутсия мебошанд, эътибори ҳуқуқӣ надоранд. Давлат ва ҳама мақомоти он, шахсони мансабдор, шаҳрвандон ва иттиҳодияҳои онҳо вазифадоранд Конститутсия ва қонунҳои ҷумҳуриро риоя ва иҷро намоянд.
Эътибори олии ҳуқуқии Конститутсия тақозо мекунад, ки таҳияву қабули қонунҳо, қарорҳои мақомоти давлатӣ ва татбиқи санадҳои ҳуқуқӣ ба талаботи он мувофиқ бошанд. Амали мустақими меъёрҳои конститутсионӣ маънои онро дорад, ки онҳо эътибори ҳатмии ҳуқуқӣ дошта, бевосита низ татбиқ мешаванд. Қонунгузорӣ тартибу воситаҳои татбиқи ин меъёрҳоро мушаххас менамояд, аммо наметавонад эътибори олии ҳуқуқии онҳоро маҳдуд созад.
Конститутсия ҳамзамон асосҳои ҳуқуқии сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистонро муайян мекунад. Мувофиқи моддаи 11, Тоҷикистон сиёсати сулҳҷӯёнаро амалӣ намуда, соҳибихтиёрӣ ва истиқлолияти дигар давлатҳоро эҳтиром менамояд ва муносибатҳои хориҷиро дар асоси меъёрҳои байналмилалӣ муайян мекунад. Ин муқаррарот барои рушди робитаҳои дӯстона ва ҳамкории байналмилалӣ заминаи конститутсионӣ фароҳам меорад.
Моддаи 10 Конститутсия санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофнамудаи Тоҷикистонро қисми таркибии низоми ҳуқуқии ҷумҳурӣ медонад. Ҳамин тариқ, асосҳои ҳуқуқии ҳамкории байналмилалӣ бо принсипҳои сохтори конститутсионӣ ва уҳдадориҳои ҳуқуқии кишвар пайванд доранд.
Яке аз кафолатҳои ҳифзи арзишҳои конститутсионӣ ҳокимияти судии мустақил мебошад. Мувофиқи моддаи 84 Конститутсия, ҳокимияти судӣ аз номи давлат ва аз тарафи судяҳо амалӣ гардида, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, манфиати давлат, ташкилоту муассисаҳо, қонуният ва адолатро ҳифз менамояд. Мустақилияти суд барои баррасии масъалаҳои ҳуқуқӣ ва таъмини ҳифзи судӣ аҳаммияти бунёдӣ дорад.
Дар низоми ҳокимияти судии Ҷумҳурии Тоҷикистон Суди конститутсионӣ ҷойгоҳи махсус дорад. Он мақоми мустақили ҳокимияти судӣ оид ба назорати конститутсионӣ буда, бо мақсади таъмини волоият ва амали бевоситаи меъёрҳои Конститутсия таъсис дода шудааст. Аз ин ҷиҳат, фаъолияти он ба ҳифзи асосҳои сохтори конститутсионӣ ва таҳкими қонунияти конститутсионӣ равона мегардад.
Қабули Конститутсияи соли 1994 барои таъсиси Суди конститутсионӣ заминаи конститутсионӣ фароҳам овард. Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 майи соли 1995 «Дар бораи фаъолияти ташкилии Суди конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва қабули Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Суди конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон» аз 3 ноябри соли 1995 аз марҳилаҳои ташкилию ҳуқуқии фаъолияти ин мақом буданд.
Мақом ва салоҳияти Суди конститутсионӣ дар моддаи 89 Конститутсия муайян шудаанд. Тибқи ин модда, Суди конститутсионӣ аз ҳафт нафар иборат буда, яке аз онҳо намояндаи Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон мебошад.
Ба салоҳияти Суди конститутсионӣ муайян намудани мувофиқати қонунҳо ва санадҳои меъёрии ҳуқуқии мақомоти дар моддаи 89 зикршуда, аз ҷумла санадҳои якҷояи Маҷлиси миллӣ ва Маҷлиси намояндагон, санадҳои ин маҷлисҳо, Президент, Ҳукумат, Суди Олӣ, Суди Олии иқтисодӣ ва дигар мақомоти давлатию ҷамъиятӣ, инчунин шартномаҳои ба қувваи қонун надаромадаи Тоҷикистон ба Конститутсия дохил мешавад. Ин мақом ҳамчунин баҳсҳои байни мақомоти давлатиро доир ба салоҳияти онҳо ҳал намуда, ваколатҳои дигари муқаррарнамудаи Конститутсия ва қонунҳоро амалӣ мекунад. Санадҳои Суди конститутсионӣ қатъӣ мебошанд.
Назорати конститутсионӣ воситаи ҳуқуқии таъмини мувофиқати санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ба Конститутсия мебошад. Аҳаммияти он дар ҳифзи эътибори олии ҳуқуқии Конститутсия ва ягонагии низоми ҳуқуқӣ зоҳир мегардад. Ҳалли баҳсҳои байни мақомоти давлатӣ доир ба салоҳияти онҳо низ барои риояи ҳудуди ваколатҳо ва фаъолияти мақомоти давлатӣ дар доираи талаботи конститутсионӣ муҳим аст.
Нақши Суди конститутсионӣ бо баррасии масъалаҳои ба салоҳияти он мансуббуда пайванд дорад. Маҳз тавассути амалӣ намудани назорати конститутсионӣ ва қабули санадҳои дахлдор ин мақом ба таҳкими қонунияти конститутсионӣ мусоидат мекунад. Дар айни замон фаъолияти он аҳаммияти эҳтиром ба Конститутсия ва масъулияти мақомоти давлатиро дар риояи талаботи он таъкид менамояд.
Рушди муносибатҳои ҷамъиятӣ ва тағйироти иҷтимоию иқтисодӣ зарурати такмили мунтазами қонунгузориро ба миён меоранд. Дар ин раванд мутобиқати қонунгузорӣ ба Конститутсия бояд меъёри асосии фаъолияти ҳуқуқэҷодкунӣ боқӣ монад. Сифати қонунҳо, возеҳии меъёрҳои онҳо ва татбиқи дурусти санадҳои ҳуқуқӣ барои таъмини қонуният ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон аҳаммияти амалӣ доранд.
Волоияти Конститутсия ҳамчунин ба сатҳи фарҳанги конститутсионии ҷомеа вобаста аст. Ин фарҳанг эҳтиром ба Конститутсия, дарки мазмуни арзишҳои он, шинохти ҳуқуқу озодиҳо ва иҷрои уҳдадориҳои конститутсиониро дар бар мегирад. Донистани меъёрҳои ҳуқуқӣ бояд дар муносибати масъулона ба ҳуқуқи дигарон ва риояи қонун ифода ёбад.
Ташаккули чунин фарҳанг кори пайвастаи мақомоти давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ ва ниҳодҳои ҷомеаи шаҳрвандиро тақозо мекунад. Омӯзиши Конститутсия ва шарҳи фаҳмои меъёрҳои он, ба хусус барои ҷавонон ба баланд гардидани маърифати ҳуқуқӣ мусоидат менамояд. Шаҳрванд бояд ҳуқуқу озодиҳои худ ва воситаҳои қонунии ҳимояи онҳоро донад, уҳдадориҳояшро дарк кунад ва ҳуқуқи дигаронро эҳтиром намояд.
Таъмини волоияти Конститутсия масъулияти доимии давлат ва ҳамаи мақомоти он мебошад. Ҳар мақоми давлатӣ бояд дар доираи салоҳияти худ фаъолият намуда, ҳангоми таҳия ва қабули қарорҳо, баррасии муроҷиатҳо ва иҷрои вазифаҳои хизматӣ талаботи Конститутсия ва қонунҳоро риоя кунад. Барои шаҳрвандон низ эҳтиром ба Конститутсия бояд дар рафтори ҳуқуқӣ ва иҷрои софдилонаи уҳдадориҳо зоҳир гардад.
Рӯзи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки ҳамасола 6 ноябр таҷлил мешавад, аҳаммияти истиқлолияти давлатӣ, ваҳдати миллӣ, қонуният ва адолатро бори дигар ёдрас месозад. Ин рӯз моро ба дарки амиқтари ҳуқуқу озодиҳои инсон ва масъулияти муштарак дар ҳифзи арзишҳои конститутсионӣ даъват мекунад.
Конститутсия пояи ҳуқуқии давлатдории миллӣ ва кафили ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд мебошад. Устувории ин поя аз риояи пайвастаи меъёрҳои он, фаъолияти қонунии мақомоти давлатӣ ва фарҳанги ҳуқуқии ҷомеа неру мегирад. Эҳтиром ба Конститутсия ва иҷрои талаботи он саҳми ҳар яки мо дар таҳкими давлати ҳуқуқбунёд ва таъмини зиндагии арзандаи инсон аст.
Дилрабо САИДЗОДА, корманди Суди конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон